Nhận xét về nội dung và phương pháp của tác phẩm

Triết học thường thức có độ dày 56 trang sách in, gồm sáu chương. Các chương được đặt tên theo số thứ tự theo từ 1 đến 6. Mỗi chương bao gồm nhiều tiểu mục, như chương 1 gồm các tiểu mục: “Nguồn cội tiếng triết học”, “Sự quan hệ của triết học với khoa học”, “Sự quan hệ của triết học với vật chất”.

Về mặt nội dung, sách có thể được chia thành năm phần:

• Chương 1 và 2: Khái niệm triết học, các điều kiện tiền đề cho sự phát sinh của triết học.

• Chương 3: Lịch sử triết học, duy tâm luận và duy vật luận từ triết học Hy Lạp cổ đại cho đến Feuerbach.

• Chương 4: Bản thể luận, mối quan hệ giữa tinh thần và vật chất, bản thể luận duy vật và bản thể luận duy tâm.

• Chương 5: Nhận thức luận, quan hệ giữa tư duy và tồn tại, hạn độ của sự nhận biết, tiêu chuẩn của chân lý.

• Chương 6: Phương pháp luận, logic hình thức và biện chứng pháp

Điểm qua nội dung của các chương, chúng tôi nhận thấy Triết học thường thức được trình bày theo phương pháp thông luận (nói đầy đủ các vấn đề) và thông sử (trình bày vấn đề dọc theo lịch sử). Với độ dày 56 trang sách in, trình bày các vấn đề về triết học theo lối thông luận và thông sử, chủ yếu là giới thiệu – nêu ra vấn đề, nên trong từng nội dung hay chủ đề, sách không thể có được những biện luận, giải thích, nhận định triết học chi tiết, sâu rộng. Tuy nhiên, tác giả cũng cố gắng tóm lược và trình bày đầy đủ những điều cốt lõi, những nội dung chính yếu nhất. Vì thế, có thể xem Triết học thường thức là một bảng lược đồ về triết học phương Tây từ Hy Lạp cổ đại cho tới Feuerbach (1804-1872).

Hình thức trình bày của Triết học thường thức theo cách: các tiêu đề nội dung được viết bằng chữ in cỡ lớn, đặt trong khung in đậm; đồng thời do nội dung của các tiểu mục ngắn gọn, chỉ dài khoảng 2-3 trang, nên tạo ấn tượng sách là một lược đồ triết học, tóm tắt rất mạch lạc và rõ ràng. Hơn nữa, tính mạch lạc và rõ ràng của nó còn được thể hiện qua phương pháp trình bày rất hợp lý, các nội dung luôn được triển khai từ các mệnh đề triết học, các quan điểm, tư tưởng cốt lõi nhất của một nhà triết học hay của một trường phái triết học; và từ cơ sở của các mệnh đề đó triển khai các lập luận, tất cả xây dựng nên một hệ thống triết học khoa học. Ví dụ, luận về chủ nghĩa duy tâm Triết học thường thức xuất phát từ các mệnh đề: tinh thần tồn tại trước vật chất, tinh thần chi phối vật chất, quan niệm tức bổn chất của sự vật; luận về chủ nghĩa duy vật xuất phát từ các mệnh đề: vật chất tồn tại trước tinh thần, vật chất là chủ tinh thần là phụ, sinh hoạt quyết định tư tưởng.

Mặc dù tác giả sách trình bày song tuyến chủ nghĩa duy tâm – chủ nghĩa duy vật, nhưng có thể thấy rõ ràng rằng Triết học thường thức thể hiện khuynh hướng chủ nghĩa duy vật trong trình bày các nội dung của tác phẩm.

Theo quan điểm duy vật, tác giả đã cho rằng: trình độ phát triển của kinh tế, xã hội, khoa học là tiền đề cho sự phát sinh, phát triển và sự thăng trầm của triết học. Theo cách diễn giải: Triết học Hy Lạp cổ đại phát triển là do vào thế kỷ 6-7 trước công nguyên ở Hy Lạp đã hình thành các đô thị thương nghiệp, thủ công nghiệp phát đạt, chế độ tư hữu tài sản và lao động nô lệ làm cho cuộc sống trở nên giàu có nhàn hạ, và do đó khuyến khích các hoạt động tinh thần. Đồng thời, thời kỳ này thiên văn học, số học, địa dư học phát triển đã dẫn đến sự tiến bộ của ngành hàng hải, và nhờ ngành hàng hải người đi đến được những miền đất xa xôi, mới lạ, chứng kiến nhiều phong tục tập quán văn hóa khác nhau, từ đó lại có thêm những cách nhìn mới để lý giải thế giới. Ông Thales nói “Vỏ trụ là do nước phát sanh” là vì “ông ở nơi thành thị đóng gần bên biển” [10, tr.10]. Triết học Hy Lạp quan tâm đến sự lý giải tự nhiên nên đã hình thành nên triết học tự nhiên (Philoshophie naturelle), nhưng đến triết học Platon (427-343 BC) lại chuyển sự quan tâm từ thế giới tự nhiên sang đạo đức của nhân loại mà hình thành nên triết học thực tế (Philoshophie practique), đó là vì thời Platon giai cấp thống trị phải chú tâm kiểm soát nô lệ nên đã không còn hứng thú quan tâm đến tự nhiên [10, tr.12].

Khuynh hướng duy vật của Cao Hải Để thể hiện rõ hơn trong việc trình bày các vấn đề bản thể luận, nhận thức luận, phương pháp luận. Trong câu kết luận của nội dung “Nhận thức luận” Cao Hải Để đã khẳng định ba tiêu chuẩn để nhận biết chân lý: Quá trình phát triển, Điều kiện cụ thể, Thực tiễn xã hội [10, tr.12]. Trong phần kết luận của nội dung “Biện chứng pháp” ông đã viết rằng: biện chứng pháp “là hình thức tối cao của quy luật tư duy”, và tập trung làm nổi bật các cặp phạm trù của phép biện chứng: tính đồng nhất – tính sai biệt, nội dung – hình thức, hiện tượng – bản chất, lý luận – thực tiễn [10, tr.56].

Thuật ngữ triết học duy vật trong Triết học thường thức

Chúng tôi đã lập bảng thống kê thuật ngữ triết học xuất hiện trong tác phẩm. Sau khi xem lại bảng thống kê chúng tôi không khỏi ngạc nhiên về sự xuất hiện của rất nhiều thuật ngữ triết học hiện đại, của các cụm từ hay các kết cấu ngữ vựng có tính khuôn mẫu biểu đạt hàm nghĩa triết học. Chẳng hạn:

1. Hệ thống thuật ngữ triết học mang tính hiện đại

Bản chất

Bản thể

Bản thể giới

Bất khả tri luận

Biện chứng

Biện chứng pháp

Cảm giác

Cơ giới luận

Chủ quan

Hệ thống

Hiện tượng

Hiện tượng giới

Khách quan

Luận cứ

Lý tánh

Lý trí

Mâu thuẫn

Nghiên cứu

Nguyên tử luận

Phát triển

Quan niệm

Quá trình

Quy luật

Sáng tạo

Siêu vật chất

Tiêu chuẩn

Thiệt (thực) chứng

Thiệt (thực) tiễn

Thống nhất

Thuần lý tánh

Trạng thái tinh thần

Tư duy

Tồn tại

Vật chất

Vật tự tại

Ý thức

v.v.

Hầu hết các từ ngữ chuyển tải khái niệm triết học ở đây đều không thấy có mặt trong Đại Nam quốc âm tự vị của Huình Tịnh Của 11, một quyển từ điển tiếng Việt ra đời trước đó khoảng hơn hai mươi năm. Trong đó cũng có một số từ ngữ không thuộc hệ thống Hán Việt gốc Nhật do Trần Đình Sử tập hợp12. Chúng tôi giới thiệu một số trường hợp cụ thể để minh chứng.

Đối với thuật ngữ “phản ánh” mà ngày nay chúng ta quen dùng, Cao Hải Để dùng “chói lại”, một từ thuần Việt để diễn đạt nghĩa như trong các câu: “Sự cảm giác của chúng ta phải chăng là chắc chắng (chắn), chói lại thế giới bên ngoài?” [10, tr.4]; “Cái tư tưởng ấy chẳng phải là sản vật của thuần túy lý tánh trừu tượng chủ quan, mà là cái bóng chói lại của vật chất khách quan, do điều kiện sanh hoạt quyết định” [10, tr.40]. Thuật ngữ này cũng không có mặt trong danh sách từ Hán Việt gốc Nhật của Trần Đình Sử. Điều đó cho thấy, khả năng thuật ngữ “phản ánh” đã không ra đời vào thời kỳ này.

Trong khi đó thuật ngữ “phủ định” có mặt trong danh sách từ Hán Việt gốc Nhật của Trần Đình Sử nhưng vẫn chưa được dẫn dụng, lúc này từ thuần Việt “chẳng chịu” được dùng để diễn đạt những hàm nghĩa có liên quan. Khi dịch quy luật thứ hai của phép biện chứng, tức quy luật phủ định của phủ định, Cao Hải Để viết là quy luật “Chẳng chịu của chẳng chịu” [10, tr.54]. Như vậy, một số thuật ngữ Hán Việt gốc Nhật cần mất một khoảng thời gian mới thâm nhập vào kho tàng tiếng Việt.

Tuy nhiên, cùng có nguồn gốc ngoại lai gốc Nhật, nhưng thuật ngữ “phát triển” được sử dụng với tần suất khá cao trong công trình của Cao Hải Để. Chúng tôi có thể đưa ra một số ví dụ: “sự phát triển của khoa học” [10, tr.5], “sự phát triển của kỹ thuật xã hội” [10, tr.6], “sanh sản lực của xã hội đã phát triển” [10, tr.13], “phát triển xã hội” [10, tr.40], “sự phát triển của sử của phương pháp luận” [10, tr.50], “quá trình phát triển” [10, tr.55], v.v. Ngoài công trình này “phát triển” chưa được sử dụng rộng rãi. Theo những gì chúng tôi thu thập được, cho đến năm 1922, thuật ngữ này mới được tác giả với bút danh T.L. sử dụng trong ngữ cảnh: “Người ta có sung được cái dục, cấp được cái cầu, tư tưởng cao thượng mới có thể phát triển được” [13, tr.1], trong bài “Muốn cho xã hội tấn hoá” đăng trên Công luận báo.

Vào đầu thế kỷ XX, các từ ngữ “mở mang”, “phát đạt”, “tiến bộ”, “văn minh” được dùng để chuyển tải hàm nghĩa tương đương với thuật ngữ “phát triển”. Vì vậy, có thể nói thuật ngữ “phát triển” trong Triết học thường thức là một hiện tượng ngôn ngữ đáng chú ý. Nó không chỉ phản ánh năng lực ngôn ngữ của tác giả mà còn cho thấy một thái độ cầu tiến, nỗ lực tiếp cận, lĩnh hội kiến thức mới và một nhận thức xã hội mang tính cách mạng, được xây dựng trên nền tảng lý thuyết duy vật biện chứng. Hệ thuật ngữ trong công trình không chỉ góp phần đánh dấu cột mốc lịch sử khoa học triết học mà còn thể hiện tính cấp tiến, hiện đại, từ góc nhìn lịch sử ngôn ngữ. Điều này được minh chứng qua bảng so sánh thuật ngữ triết học trong Triết học thường thức với Triết học khoa, phép mộ sự khôn ngoan của Cố Chính Linh, khi chuyển dịch từ tiếng Pháp sang tiếng Việt (Table 3).

2. Các cụm từ hay kết cấu ngữ vựng có tính khuôn mẫu diễn đạt

Các cụm từ, các mẫu diễn đạt hay là các kết cấu ngữ vựng là những thành tố nền tảng cấu tạo nên các câu diễn đạt những ý tưởng tinh vi và phức tạp. Trong các văn bản cổ do cấu trúc câu là một cấu trúc theo khuôn mẫu và không linh động, phải tuân theo luật đăng đối và vần điệu, nên cụm từ thường là điển tích, thành ngữ hay tục ngữ, việc sử dụng các cụm từ này làm cho cách diễn đạt trong văn bản cổ trở nên sâu sắc, ý vị, hàm súc, mang chiều sâu văn hóa. Tuy nhiên, vì là điển tích, thành ngữ, tục ngữ nên chúng rất hạn chế chức năng phái sinh nghĩa. Trong khi đó, do đặc điểm của cấu trúc câu văn hiện đại là tự do và linh động, nên trong văn bản hiện đại xuất hiện nhiều cấu trúc cụm từ làm chức năng như là danh từ (ngữ danh từ), tính từ (ngữ tính từ), động từ (ngữ động từ), nghĩa được tổng hợp từ các thành tố cấu tạo nên chúng. Các cụm từ này có đặc điểm ngôn ngữ là kết cấu mở, linh động. Tính linh động này tạo ra sự phong phú và phong cách riêng của từng tác giả trong việc diễn đạt các ý tưởng mới, hàm nghĩa phái sinh. Do đó, xét về mặt ngôn ngữ, các cụm từ có ý nghĩa quan trọng trong cấu trúc của văn bản hiện đại, nhất là các văn bản có tính khoa học và lý luận như văn bản triết học.

Trong văn bản triết học hiện đại cũng có những cụm từ mà trong quá trình phát triển của ngôn ngữ, kết cấu của chúng đã trở nên cố định, ví dụ: “tiêu chuẩn của chơn lý”, “điều kiện sanh tồn của các giai cấp”, “nền tảng kinh tế của xã hội”, “sự tồn tại khách quan của ngoại giới vật chất”, v.v. Trong trường hợp này các cụm từ có tính chất ngữ nghĩa như là một thuật ngữ, tức là biểu đạt những khái niệm, tuy nhiên, vì cấu trúc của chúng quá dài, không phù hợp tiêu chuẩn ngắn gọn của thuật ngữ nên chúng tôi chỉ xem các cụm từ này như là những khuôn mẫu diễn đạt.

Trong Triết học thường thức chúng tôi thống kê được rất nhiều cụm từ, ví dụ:

• Tiêu chuẩn của chơn lý

• Sự phát triển của kỹ thuật xã hội

• Điều kiện sanh tồn của các giai cấp

• Địa vị kinh tế của các giai cấp trên xã hội

• Lao động vật chất của xã hội

• Điều kiện khách quan của thế giới

• Nền tảng kinh tế của xã hội, trình độ văn hóa của xã hội,

• Phương diện thuần túy chủ quan

• Sự vận động của vật chất

• Quy luật của thế giới chơn thiệt

• Sự phát triển của lịch sử

• Có căn nguyên vật chất

• Có cơ sở giai cấp

• Phương diện bên ngoài của sự sinh hoạt tinh thần

• Sự tồn tại khách quan của ngoại giới vật chất

• Thuần túy chủ quan tiên thiên siêu vật chất

• Thuần túy lý tánh trừu tượng chủ quan

• Đạt đến bên trong hiện tượng

• Sự vận động của khách quan vật chất

• Hiện tượng tất nhiên trong lý tánh

• Quá trình của sự vận động vũ trụ, (nghiên cứu) quá trình và quy luật của sự phát triển của tự nhiên cùng xã hội.

• Hiện tượng ngoại bộ của vật thể.

• Hiện tượng nội bộ của bản chất.

• Hình thức đối kháng ở bên ngoài

• Hình thức tối cao của quy luật tư duy.

• V.v.

3. Thuật ngữ có cấu trúc ngữ pháp tiếng Hán:

Trong bảng thuật ngữ của Triết học thường thức, ngoài bộ phận chủ yếu là thuật ngữ được thành lập theo cấu trúc ngữ pháp tiếng Việt, cũng có nhiều thuật ngữ được tạo ra theo cấu trúc ngữ pháp tiếng Hán. Ví dụ:

• Nguyên thủy xã hội

• Tinh thần hoạt động

• Tinh thần trạng thái

• Nô lệ lao động

• Chế độ tài sản tư hữu

• Nhứt thiết tâm lý thành phần

• Biện chứng duy vật luận triết học

• Tự nhiên khoa học

• Trừu tượng tư tưởng

• Vật chất thế giới

• Ngoại giới vật chất

• Khách quan vật chất

• Hình thức suy lý

• Khoa học phổ thông quy luật

• v.v.

Vào thời kỳ đầu thế kỷ XX, trong các văn bản quốc ngữ sự ảnh hưởng của cổ văn còn rất đậm, câu văn vẫn viết theo phong cách đăng đối của câu văn cổ, dùng nhiều điển tích cổ và từ ngữ cổ. Do đó, những thuật ngữ tiếng Hán này là do ảnh hưởng của văn học cổ, đồng thời cũng cho thấy tính sơ khai trong quá trình phát triển của thuật ngữ tiếng Việt.