Tỷ lệ bỏ học ở sinh viên trên thế giới

Tỷ lệ bỏ học của SV các trường trên thế giới phản ánh trong các nghiên cứu khác nhau cho thấy độ biến thiên cao và khá đa dạng. Kết quả nghiên cứu trên bộ mẫu là 75.830 SV theo học ở Trường Đại học Grannada, Tây Ban Nha, từ năm 1992 đến trước 2009, cho thấy tỷ lệ bỏ học được ghi nhận là 49,6%4. Trong khi đó, ở một nghiên cứu khác của Ý, thực hiện tại Khoa Kinh tế và Kinh Doanh của Trường Đại học Sapienza, trên 9.725 SV, tỷ lệ bỏ học là 15,61% 3. Ở Đức, dữ liệu ghi nhận từ năm 1999 đến 2008 cho thấy tỷ lệ bỏ học dao động trong khoảng 21% đến 25%, trong đó, tỷ lệ bỏ học của SV năm nhất đạt đến 30% 5. Nghiên cứu tại một trường Đại học thuộc Thổ Nhĩ Kỳ cho thấy tỷ lệ thất bại trong học thuật (bị đình chỉ học) ở SV năm nhất là rất đáng chú ý (19%), tỷ lệ này có xu hướng giảm bắt đầu từ năm học thứ hai (khoảng 10%) và đạt khoảng 6% vào năm học thứ ba6. Nghiên cứu ở Nauy cho thấy rằng có đến 11,2% SV bỏ học ngay học kỳ đầu tiên, và tỷ lệ bỏ học sau 5 năm là 17,9%7. Một nghiên cứu ở Brazil trên bộ mẫu 5.288 SV ghi nhận tỷ lệ bỏ học chung là 43,4%, trong đó nam sinh có tỷ lệ bỏ học cao hơn nữ sinh 8.

Ở Thái Lan, trong một nghiên cứu công bố năm 2008 được tiến hành ở Trường Đại học Prince of Songkla, cơ sở Pattani, trên cơ sở dữ liệu 11.408 SV từ năm 1999 đến 2006, kết quả cho thấy tỷ lệ bỏ học chung là 5,3% (trong đó nam sinh có tỷ lệ bỏ học cao hơn nữ sinh)9. Sau đó, cũng ở trường này, nghiên cứu của Tentshol và cộng sự (cs),10 trên bộ dữ liệu 10.377 SV trong 3 năm (từ 2007 đến 2011) cho thấy tỷ lệ bỏ học chung tăng lên, đạt 23,9%. Nghiên cứu này cũng chỉ ra một số xu hướng đáng chú ý, cụ thể tỷ lệ bỏ học cao hơn được ghi nhận ở các nhóm như nam giới, học sinh có điểm trung bình học kỳ đầu tiên dưới 2.00. Năm đầu tiên cũng ghi nhận tỷ lệ bỏ học cao với 56,1%, sau đó có xu hướng giảm dần10.

Các nghiên cứu cũng đã tìm thấy sự khác biệt trong tỷ lệ bỏ học giữa các ngành 4, 6, 10, 11. Riêng đối với nhóm ngành khoa học xã hội và nhân văn, nghiên cứu của Harvey and Luckman tiến hành ở Đại học La Trobe (Australia) ghi nhận có đến 30,5% trong tổng số 1.124 sinh viên bỏ học, chủ yếu ở năm 1 bước qua năm 2 12. Đồng nhận định này, nghiên cứu của Mestan cũng phản ánh rằng tỷ lệ cao sinh viên các ngành khoa học xã hội và nhân văn bỏ học hơn chuyên ngành khác, khoảng 52%11.

Tóm lại, các nghiên cứu ở nhiều trường trên thế giới ghi nhận tỷ lệ cao SV bỏ học giữa chừng, bình quân trên 20% sinh viên toàn khóa hoặc trường. Hiện tượng này được ghi nhận đặc biệt phổ biến ở nhóm SV nam và SV theo học năm đầu tiên. Tình trạng bỏ học có xu hướng giảm dần ở các năm học tiếp theo. Ở một số trường, đối với các nghiên cứu lặp lại trong những năm tiếp theo như nghiên cứu từ Trường Đại học Prince of Songkla (Thái Lan), hoặc Trường Đại học La Trobe (Australia), dữ liệu cho thấy có xu hướng gia tăng tình trạng bỏ học trong SV, SV khối ngành khoa học xã hội và nhân văn có tỷ lệ bỏ học cao hơn so với khối ngành khác, khoảng trên 30% (Table 1).

Nguyên nhân bỏ học ở sinh viên trên thế giới

Có nhiều nguyên nhân khiến SV bỏ học đã được ghi nhận trong các nghiên cứu trước đây. Ở mỗi nghiên cứu, một số các nguyên nhân chính được nhận diện. Những nhóm nguyên nhân này không xuất hiện đơn lẻ mà đan xen nhau trong các kết quả nghiên cứu đã được công bố (Table 1).

Tìm hiểu về nguyên nhân bị đình chỉ học, nghiên cứu của MiHai6 đã liệt kê một số nguyên nhân cụ thể của SV Khoa Điều khiển học, Thống kê và Kinh tế của Trường Đại học Bucharest (Thổ Nhĩ Kỳ). Những nguyên nhân này được hệ thống gồm các yếu tố bên trong mang tính cá nhân, ví dụ như sự thiếu trưởng thành và kỷ luật học tập, các vấn đề về tình cảm và tâm lý của cá nhân; hoặc yếu tố bên ngoài như hoàn cảnh gia đình, áp lực xã hội, áp lực kinh tế. Ngoài ra, còn có những yếu tố khác như độ khó của môn học; yêu cầu cao từ giảng viên; các vấn đề về nghiệp vụ sư phạm và truyền đạt6. Nghiên cứu của Smith and Naylor phát hiện ra rằng nguyên nhân chính của việc bỏ học là do mức độ chuẩn bị sẵn sàng cho học tập trước đó và sự hòa nhập xã hội của SV ở trường đại học. Điều này có liên quan đến kết quả học tập ở giai đoạn học phổ thông và trung học cơ sở. Kết quả học tập ở bậc trung học phổ thông và cơ sở cũng được tìm thấy có mối tương quan với tình trạng bỏ học của SV13. Một nghiên cứu ở Zambia phát hiện rằng quyết định bỏ học của SV có liên quan đến các hoạt động tại nơi làm việc, đặc biệt là yêu cầu công việc nặng nề khiến cho SV khó có thể theo đuổi việc học14.

Một số nghiên cứu cho rằng sự nhớ nhà và trầm cảm có thể là nguyên nhân của hành vi bỏ học đại học15, 16, 17, 18, 19. Theo đó, nỗi nhớ nhà được định nghĩa là “trạng thái đau khổ được đặc trưng bởi những khó khăn trong việc điều chỉnh và sự khao khát mãnh liệt về mái ấm gia đình và những mong muốn được về nhà sau khi rời nhà”. Nhớ nhà được cho là có ảnh hưởng đến quá trình học tập, gây ra sự kém tập trung, nhận thức kém, trễ nải trong hoàn thành bài tập và chất lượng học tập giảm sút20. Nghiên cứu gần đây của Boddy tìm thấy rằng tất cả SV năm nhất trong mẫu nghiên cứu đều từng cân nhắc ý định bỏ học do cô đơn và nhớ nhà15. Cũng trong báo cáo này, dựa trên các dữ liệu định tính, tác giả cho thấy các vấn đề liên quan đến khía cạnh tâm lý xã hội phát sinh trong môi trường học đường cần được quan tâm hơn vấn đề tài chính. Do vậy, để giữ chân SV, nhà trường cần cung ứng các dịch vụ chăm sóc và hỗ trợ xã hội dành cho người học, đặc biệt khi họ mới nhập học. Ngoài sự hòa nhập xã hội trong môi trường học đường đóng vai trò quan trọng trong quyết định bỏ học, Lockhart21 còn nhấn mạnh đến yếu tố sự tự tin trong học tập của cá nhân.

Một nghiên cứu khác ở Nam Phi cho thấy trong số SV bỏ học ở 7 trường đại học trong địa bàn nghiên cứu, trung bình 70% đến từ các gia đình có thu nhập thấp, với 40% SV bỏ học trong năm đầu tiên22. Trong nghiên cứu của mình, Cingano và Cipollone23 cũng tìm thấy rằng yếu tố quan trọng nhất quyết định bỏ học là hoàn cảnh gia đình và năng lực học tập của SV. Nhiều nghiên cứu khác tìm thấy những lý do phổ biến khiến SV bỏ học, bao gồm: lựa chọn sai khóa học, áp lực tài chính hoặc việc làm, thiếu sự chuẩn bị, không hài lòng với tổ chức, khó khăn trong học tập và thiếu hòa nhập xã hội24, 25, 26. Một nghiên cứu định tính ở Thái Lan phát hiện năm lý do chính dẫn đến việc bỏ học là (1) những lo ngại về việc đăng ký học ngành không yêu thích, (2) vấn đề an ninh, (3) lối sống, (4) các vấn đề về quản lý thời gian và (5) các vấn đề gây ra bởi sự rạn nứt hoặc thay đổi trong mối quan hệ thân mật9.

Một nghiên cứu ở Anh về ảnh hưởng của những thay đổi chính sách học phí ảnh hưởng đến tình trạng học đại học ở Anh27 cho thấy việc thay đổi học phí theo mức tăng có ảnh hưởng đến việc đăng ký học và tình trạng bỏ học trong SV, đặc biệt ở các nhóm ngành có thu nhập và cơ hội việc làm thấp sau khi tốt nghiệp. Trong khi đó, sự thay đổi về học phí không ảnh hưởng đến tình trạng này ở nhóm ngành có mức thu nhập và cơ hội việc làm cao sau tốt nghiệp. Một công bố khác cũng của tác giả này năm 2019 tái khẳng định rằng sự gia tăng học phí làm giảm mức độ đăng ký học đại học và tăng tỷ lệ bỏ học ở các nhóm ngành có cơ hội việc làm và mức lương thấp 28. Những khẳng định này phù hợp với mô hình lý thuyết rằng SV có tính đến thu nhập dự kiến và cơ hội việc làm sau khi ra trường khi đưa ra quyết định lựa chọn và theo đuổi ngành học; việc tăng học phí sẽ không gây ảnh hưởng đến việc tham gia học ở các nhóm ngành có cơ hội việc làm và thu nhập cao sau khi tốt nghiệp. Các kết quả nghiên cứu này gợi ý rằng cần phải cân nhắc mức học phí theo đặc trưng ngành học27, 28, 29.

Tình trạng bỏ học trong khối ngành khoa học xã hội và nhân văn được tìm thấy có mối quan hệ với sự yêu thích ngành học và thành tích học tập trong năm học đại học đầu tiên. Các tác giả tìm thấy rằng rất ít SV chọn khối ngành khoa học xã hội như là ưu tiên của họ, và do vậy họ có ít động lực duy trì việc học12. Trong nghiên cứu của mình, Mestan 11 xác định có hai nhóm nguyên nhân dẫn đến quyết định bỏ học: Thứ nhất là nhóm nguyên nhân mang tính cá nhân như sức khỏe, việc làm, tài chính, quan hệ cá nhân. Thứ hai là nhóm nguyên nhân liên quan đến thể chế trường học như ngành học thiếu định hướng và mục tiêu nghề nghiệp, khó hình thành mối quan hệ xã hội trong trường, chất lượng giảng viên kém. Từ những nhóm nguyên nhân này khiến sinh viên dễ dàng đi đến quyết định bỏ học thay vì nỗ lực để hòa nhập học thuật và xã hội trong môi trường đại học.

Các yếu tố ảnh hưởng đến bỏ học ở sinh viên trên thế giới

Ngoài các nghiên cứu chỉ ra nguyên nhân dẫn đến việc sinh viên bỏ học kể trên, một số nghiên cứu khác bổ sung một số yếu tố khác ảnh hưởng đến bỏ học ở sinh viên.

Các công trình của Tinto30, Engstrom và Tinto 31 đã cung cấp nhiều phát hiện có giá trị về hành vi bỏ học ở bối cảnh phương Tây. Trong mô hình “Giữ chân/bỏ học”, Tinto30 đã nhấn mạnh 3 yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến mục tiêu học tập và sự cam kết của cá nhân đối với tổ chức, đó là (1) thuộc tính cá nhân, (2) kinh nghiệm trước khi học đại học và (3) nền tảng gia đình. Các thuộc tính cá nhân bao gồm chủng tộc, giới tính, khả năng học tập. Trải nghiệm học tập trước khi học đại học bao gồm điểm học tập ở trường phổ thông, thành tích học tập và thành tích xã hội. Nền tảng gia đình bao gồm địa vị xã hội, các giá trị và kỳ vọng. Tinto30 đặc biệt nhấn mạnh đến yếu tố kỳ vọng của gia đình về trình độ học vấn của cá nhân có ảnh hưởng đến khả năng bỏ học, đến độ dài về thời gian SV gắn bó với nhà trường. Theo Tinto32 các đặc điểm cá nhân và nền tảng kinh tế xã hội của gia đình có ảnh hưởng đến cách mà SV tương tác hội nhập và cam kết với nhà trường. Các nghiên cứu sau này chịu ảnh hưởng ít nhiều từ mô hình nghiên cứu trên của Tinto30.

Các tác giả phân tích và nhận diện nhiều yếu tố khác nhau ảnh hưởng đến quyết định bỏ học ở SV. Tỷ lệ bỏ học có mối quan hệ với kết quả học tập, tỷ lệ thành công và điểm trung bình học tập4. Các yếu tố ảnh hưởng đến nguy cơ bỏ học được xác định là tuổi SV bắt đầu học đại học, trình độ học vấn của cha và mẹ, thành tích học tập của SV và tùy theo chuyên ngành học đang theo học. Theo đó, SV có nguy cơ bỏ học cao hơn khi họ bắt đầu theo học đại học trễ, khi cha và mẹ của SV có trình độ học vấn thấp, khi điểm học tập của SV kém. Riêng đối với yếu tố chuyên ngành, trong các nhóm chuyên ngành, sẽ có những ngành có tỷ lệ SV bỏ học cao hơn ngành khác. Ví dụ, trong nhóm ngành kỹ thuật, sinh viên ngành Quản lý phần mềm có nguy cơ bỏ học cao gấp 181 lần SV ngành Công nghệ phần mềm, hoặc trong nhóm ngành Nhân văn, sinh viên ngành Triết có tỷ lệ bỏ học thấp hơn những ngành khác4.

Nhìn chung, có đa dạng các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi bỏ học đã được xác định và có thể phân loại các yếu tố đó trong ba nhóm chính: (1) Nhóm yếu tố mang tính cá nhân; (2) Nhóm yếu tố nền tảng kinh tế xã hội; và (3) Nhóm yếu tố liên quan đến môi trường sư phạm.

Trong phần này, chúng tôi sẽ phân tích cụ thể về ba nhóm yếu tố ảnh hưởng đến hành vi bỏ học.

Thực trạng tỷ lệ bỏ học ở sinh viên Việt Nam

Ở Việt Nam, tình trạng SV bỏ học hoặc bị buộc bỏ học rất đáng báo động theo kết quả từ nhiều số liệu thống kê và nghiên cứu được thực hiện trong vòng 10 năm gần đây. Các báo cáo phân tích cũng có xu hướng phản ánh tình trạng bỏ học ở các đơn vị trường cụ thể. Tình trạng này được ghi nhận phổ biến ở các cơ sở giáo dục đại học, cao đẳng cả ba miền Bắc, Trung, Nam.

Ở khu vực miền Bắc, theo báo cáo của nhóm tác giả Trịnh Thị Việt Hồng và Lê Huy Tùng46, tỷ lệ SV bỏ học tại Trường Cao Đẳng Nghề Công nghiệp Thanh Hóa là 6,65% trong giai đoạn 2012-2015. Một nghiên cứu khác được thực hiện tại trường Đại học Thăng Long, trên mẫu khảo sát là 475 SV, có khoảng 23,5% có nguy cơ bỏ học47. Tại Trường Đại học FPT cơ sở Hòa Lạc - Hà Nội, dữ liệu nghiên cứu mới nhất cho thấy có khoảng 5,0% SV bỏ học giữa chừng ở giai đoạn chuẩn bị tiếng Anh đầu vào, khoảng 5,0% bỏ học ở giai đoạn bắt đầu học tập chính thức48. Theo số liệu thống kê công bố trên Báo Lao Động, mỗi năm, Trường Đại học Bách khoa Hà Nội có tới 700-800 SV bị buộc bỏ học49.

Ở khu vực miền Trung, một nghiên cứu tại Trường Đại học Duy Tân Đà Nẵng cho thấy số lượng SV bỏ học theo ngành từ năm 2016 đến 2019 có xu hướng tăng lên, trong đó ngành An ninh mạng CMU có tỷ lệ bỏ học cao nhất, từ 10% năm 2016 tăng lên 20% vào năm 201950. Tại Trường Đại học Phan Thiết, tỷ lệ SV bỏ học giai đoạn 2015-2017 khoảng 15%; tỷ lệ này có xu hướng giảm dần ở giai đoạn 2017-2019, xuống còn 8,02%. Tuy nhiên, giai đoạn 2019-2020 chứng kiến sự gia tăng trở lại tình trạng này, với tỷ lệ SV bỏ học được ghi nhận là 11,52%51.

Ở khu vực phía Nam, một nghiên cứu tại Trường Đại học Mở công bố năm 2014, trên bộ dữ liệu khảo sát 568 SV, đã ghi nhận tỷ lệ SV bỏ học cao nhất ở ngành Xây dựng (57,5%), tiếp đến là Kế toán (41,3%), Xã hội học là ngành có tỷ lệ bỏ học thấp nhất (2,2%)52. Ở Đại học Hùng Vương, tỷ lệ SV bỏ học trung bình các khóa dao động trong khoảng từ 18% đến 22% so với số lượng tuyển sinh đầu khóa53. Xét riêng nhóm các trường thành viên trực thuộc ĐHQG-HCM, tỷ lệ SV bỏ học hoặc có nguy cơ bỏ học nằm ở mức đáng báo động. Theo Báo Lao Động, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, ĐHQG-HCM đã từng đưa ra quyết định buộc thôi học 454 SV và cảnh cáo 605 SV khác 49. Trong khi đó, Trường Đại học Công nghệ thông tin, ĐHQG-HCM cũng ghi nhận tình trạng nhiều SV bỏ học với số lượng lên tới khoảng 600 trường hợp49. Trường Đại học Bách khoa, ĐHQG-HCM báo cáo hàng năm có khoảng từ 5-6% sinh viên/khoá bị buộc thôi học 49. Nghiên cứu của tác giả Nguyễn Văn Tường ghi nhận có đến 70% SV Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh (ĐH KHXH&NV, ĐHQG-HCM) không tốt nghiệp đúng hạn54. Cũng trong báo cáo này, tác giả dẫn dữ liệu trong báo cáo thường niên của ĐHQG-HCM mỗi năm Trường ĐH KHXH&NV, ĐHQG-HCM có khoảng 400-500 sinh viên thuộc diện buộc thôi học54.

Trên cơ sở khảo sát 250 SV khóa 2017-2018 của Trung tâm Đào tạo thường xuyên, Trường Đại học Kinh tế Công nghiệp Long An đã đưa ra dự báo rằng có khoảng 10,8 % SV có nguy cơ bỏ học54. Theo phản ánh của báo Lao Động, tại Trường Đại học Công nghiệp TP. Hồ Chí Minh, có 2.252 SV đã không tham gia học tập trong học kỳ I năm học 2019-2020 mà không có lý do chính đáng; Trường Đại học Giao thông Vận tải TP. HCM đã cảnh báo 2.135 SV về kết quả học tập kém, trong số đó có 257 SV bị đình chỉ học; Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật TP. Hồ Chí Minh đã buộc bỏ học hơn 450 SV do không hoàn thành các yêu cầu học tập và 571 SV khác bị cảnh cáo49.

Đối sánh với các nghiên cứu trên thế giới (Table 1), có thể thấy tỷ lệ bỏ học ở SV Việt Nam nằm trong khoảng 20-30% (Table 2); tuy nhiên, có sự khác biệt giữa các trường và ngành học. Khác với các nghiên cứu trên thế giới, ở Việt Nam còn ít nghiên cứu cung cấp tỷ lệ bỏ học theo giới tính, theo năm học; một số nghiên cứu cho thấy tỷ lệ sinh viên bỏ học thường rơi vào sinh viên năm nhất và năm hai.

Nguyên nhân bỏ học ở sinh viên Việt Nam

Tìm hiểu nguyên nhân SV bỏ học, nghiên cứu của Trịnh Thị Việt Hồng & Lê Huy Tùng lý giải rằng SV Trường Cao đẳng Nghề Công nghiệp Thanh Hóa bỏ học vì chưa xác định đúng mục đích học tập của bản thân, cụ thể, nhiều SV lựa chọn ngành học không phù hợp với điều kiện của bản thân và gia đình, sau đó chuyển đổi ngành học, chuyển trường hoặc nghỉ học46. Nhiều SV lựa chọn nhiều hình thức học tập khác như thi lại, du học, học nghề, tìm kiếm ngành khác phù hợp hơn [50].

Khả năng tư duy hạn chế cũng là nguyên nhân dẫn đến tình trạng bỏ học. Nghiên cứu của Trần Hoàng Thị Diễm Ngọc và cs47 lý giải rằng bản thân SV không nhìn thấy được tương lai của mình trong việc học tập hay không theo kịp chương trình học dẫn đến việc học tập trở nên yếu kém. Nhiều SV bị hổng kiến thức từ các cấp học nên đến không theo kịp chương trình học hiện tại53.Chất lượng SV đầu vào kém, khả năng ngoại ngữ của SV không tốt gây cản trở khó khăn trong quá trình học tập trong môi trường đại học50. Bên cạnh đó, kết quả học tập kém khiến SV không theo kịp chương trình học, gây nên tình trạng chán nản và dẫn đến nguy cơ bỏ học50, 53. Việc nợ môn học quá nhiều cũng là nguyên nhân dẫn đến tình trạng bỏ học53.

Nhiều SV trải qua năm tháng đại học phải sống xa gia đình. Chính điều này khiến họ thiếu đi sự quan tâm, chăm sóc, động viên thường xuyên của người thân53, 54. Trong điều kiện sống như vậy, SV phát triển các mối quan hệ tình cảm sớm, nóng vội; điều này dễ khiến SV rơi vào trạng thái lo âu khủng hoảng nếu không đủ bản lĩnh kiểm soát, dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng như có thai, nạo phá thai, chia tay ảnh hưởng lớn đến tâm lý, sức khỏe, và hệ quả là bỏ học53.

Bên cạnh các nguyên nhân mang tính cá nhân, SV còn bỏ học bởi các áp lực về kinh tế, tài chính, đi làm thêm. Nghiên cứu của Phan Đức Thuấn53 cho biết nhiều SV có khả năng bỏ học do các vấn đề về kinh tế, tài chính. Với mong muốn phụ giúp gia đình về kinh tế, SV đã đi làm thêm; điều này khiến họ gặp áp lực về thời gian, đặc biệt trong việc cân bằng giữa thời gian học tập và làm việc46.

Nguyên nhân khách quan chủ yếu đến từ sự quan tâm của các lực lượng giáo dục trong nhà trường, từ cán bộ quản lý giảng viên, giáo viên chủ nhiệm, cố vấn học tập. Chẳng hạn, nguyên nhân chủ yếu khiến SV Đại học Duy Tân bỏ học nằm ở khâu quản lý SV của trường50. Sự phối hợp giữa lãnh đạo nhà trường cùng các giảng viên chưa thật sự chặt chẽ. Một số giảng viên gặp khó khăn khi thiết kế bài giảng cho SV vì chất lượng SV không đồng đều. Nhà trường chưa có một cái nhìn khái quát về người học, dẫn đến việc không đưa ra được nguyên nhân vì sao SV bỏ học và dự báo về tỉ lệ SV bỏ học trong tương lai. Phương pháp kiểm soát SV theo điểm số chỉ khuyến khích được SV giỏi, phớt lờ những SV chưa giỏi dẫn đến tinh thần học tập của những SV này đi xuống. Mặt khác, nhà trường cũng ít có sự phối hợp trong công tác quản lý SV, thiếu sự quan tâm của thầy cô và nhà trường khiến cho SV có suy nghĩ bỏ học 53. Hơn thế nữa, chương trình học dày đặc, mang nặng tính học thuật, không có nhiều đổi mới cũng là một trong những nguyên nhân dẫn đến tình trạng bỏ học của SV47, 53.

Một nguyên nhân quan trọng đến từ chi phí đào tạo các ngành học của trường đại học, chi phí đào tạo cao, nhiều SV gặp khó khăn trong việc chi trả học phí; tuy nhiên, phía nhà trường thiếu đi những cơ chế, chính sách hỗ trợ/giải quyết khó khăn cho SV như hỗ trợ tài chính, hỗ trợ việc làm dẫn đến việc nhiều SV không thể tiếp tục học53.

Ngoài ra, một số nhà quản lý đại học trong khối Đại học Quốc Gia Thành phố Hồ Chí Minh chia sẻ trong các báo cáo thường niên về các lý do bỏ học khác, chẳng hạn SV đã tìm được việc làm từ khi là sinh viên năm 3, năm 4 nên không hoàn thành được chương trình học để có bằng tốt nghiệp đại học; SV bị thôi học do kết quả học tập yếu kém, bị đuổi học do hai học kỳ liên tiếp bị cảnh báo học vụ, sinh viên vi phạm kỷ luật, vi phạm quy chế đào tạo.

Như vậy, có thể sắp xếp các nguyên nhân dẫn đến bỏ học của SV ở Việt Nam thành ba nhóm chính: (1) nhóm nguyên nhân đến từ bản thân SV gồm mục đích học tập, khả năng tư duy và năng lực bị hạn chế, khó khăn về tài chính, thiếu sự ủng hộ của gia đình, thiếu các mối quan hệ tình cảm tích cực; (2) nhóm những nguyên nhân bên ngoài gồm thiếu sự quan tâm của nhà trường đối với sinh viên; thiếu chặt chẽ trong việc phối hợp quản lý của nhà trường và thầy cô, chương trình đào tạo chậm đổi mới; chi phí đào tạo cao; thiếu chính sách hỗ trợ sinh viên khó khăn và (3) các vấn đề liên quan đến học vụ.

Các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi bỏ học ở sinh viên Việt Nam

Đa số các nghiên cứu về chủ đề này ở Việt Nam đều đặt mục tiêu nhận diện các yếu tố ảnh hưởng đến ý định hoặc quyết định bỏ học của SV. Từ kết quả của các nghiên cứu trước (Table 2), có thể phân loại các yếu tố ảnh hưởng thành các nhóm như sau: (1) Nhóm yếu tố cá nhân (đặc điểm nhân khẩu học, động lực học tập, khả năng thích ứng và năng lực học tập của SV); (2) Nhóm yếu tố gia đình (sự ủng hộ và quan tâm con cái; quy mô cấu trúc gia đình; học vấn của bố mẹ, phương pháp nuôi dạy con); và (3) Nhóm yếu tố nhà trường (quản lý sinh viên, quan tâm và hỗ trợ sinh viên, chương trình đào tạo).

Nhóm yếu tố cá nhân

Các yếu tố thuộc về đặc điểm nhân khẩu học xã hội như giới tính, tôn giáo, dân tộc, trình độ học vấn; khu vực sinh sống, các mối quan hệ tình cảm được, năng lực học tập yếu kém được cho là có tác động đến quyết định bỏ học của sinh viên 53, 55, 56, 57. Nhìn chung, SV nam gặp nhiều căng thẳng hơn SV nữ; họ chịu áp lực phải có bằng cử nhân từ khá trở lên với mong đợi có thể kiếm một công việc tốt sau khi tốt nghiệp. Thêm vào đó, phần lớn SV nam đều có công việc bán thời gian nên khó có thể cân bằng được cả việc học và việc làm 57.

Vấn đề về khả năng thích ứng học thuật và xã hội trong môi trường đại học ảnh hưởng đến quyết định bỏ học trong SV được khai thác ở nhiều khía cạnh khác nhau. Theo góc nhìn tâm lý cá nhân, nghiên cứu của Trần Nguyễn Hoàng Quân 57 đã tìm thấy sự phổ biến của hiện tượng căng thẳng (stress) trong SV, trong đó tỷ lệ nam SV có trải nghiệm này cao hơn so với nữ SV. So sánh giữa các năm học, SV năm 4 có trải nghiệm căng thẳng cao hơn SV các năm học trước đó. Nghiên cứu của Võ Văn Việt58 cũng cho thấy SV đang gặp nhiều khó khăn trong việc thích ứng với áp lực ở môi trường đại học, dẫn đến căng thẳng hoặc lo lắng và suy nghĩ không ngừng. Năng lực quản lý và ứng phó căng thẳng yếu kém cùng với sự thiếu hụt tinh thần tự kỷ luật và tự tạo động lực cho bản thân khiến SV dễ dẫn đến ý định bỏ học giữa chừng59.

Năng lực học tập yếu kém cũng ảnh hưởng đến ý định bỏ học. Điểm học tập yếu kém có tác động mang tính trực tiếp đến ý định hoặc quyết định bỏ học57, 55, 53, 48. Các tác giả chia sẻ quan điểm rằng do chưa thích nghi với việc thay đổi phương thức học tập từ môi trường phổ thông lên môi trường đại học nên SV bị áp lực với những hình thức học, hình thức kiểm tra kiến thức mới, khiến kết quả học tập kém, từ đó chán nản và muốn bỏ học.

Một vấn đề cá nhân khác được các nghiên cứu tìm thấy là động lực học tập. Các tác giả có xu hướng nhấn mạnh rằng động lực học tập có ảnh hưởng đến nguy cơ bỏ học trong SV54, 59. Trên thực tế, một số nghiên cứu phát hiện rằng nhiều SV không học đại học vì mục tiêu tích lũy kiến thức, kỹ năng hoặc vì mục tiêu nghề nghiệp trong tương lai. Họ học đại học để tránh nghĩa vụ quân sự, số khác bị gia đình ép buộc đi học hay học để bằng bạn bè 46, 60. Động lực học tập của SV bị ảnh hưởng bởi những hứng thú khi tiếp thu điều mới mẻ trong môn học, cảm giác được khen thưởng và được công nhận sau những lần nỗ lực trong học tập, và đặc biệt là cơ hội tiếp cận mạng lưới việc làm giữa các SV, SV với giảng viên, SV với doanh nghiệp56. Tuy nhiên, thông qua quá trình cọ sát với thực tế xã hội, họ biết rằng chương trình học của họ không có triển vọng trong tương lai, khó mang lại một công việc được đánh giá cao và đảm bảo thu nhập, điều này sẽ ảnh hưởng đến ý định tiếp tục học hay dừng lại của SV. Việc SV tiếp tục theo đuổi những chương trình học không phù hợp sẽ khiến họ gặp khó khăn trong cuộc sống sau khi tốt nghiệp. Dưới tác động của truyền thông và mạng xã hội, hình ảnh của những cử nhân thất nghiệp, chật vật trong cuộc sống tác động ngược lại những SV đang theo học, dẫn đến động lực học tập của SV bị suy giảm, nguy cơ bỏ học sớm xuất hiện56.

Tổng hợp các yếu tố cá nhân tác động đến vấn đề bỏ học của SV Việt Nam từ những nghiên cứu trước đây, có thể thấy nhóm các yếu tố liên quan đến đặc điểm nhân khẩu học xã hội, năng lực học tập, động lực học tập có ảnh hưởng đến ý định bỏ học của SV.

Yếu tố nhà trường

Nhiều nghiên cứu đã cho thấy sự quản lý của nhà trường, khoa/bộ môn hay chính giảng viên có ảnh hưởng không nhỏ đến việc bỏ học của sinh viên. Việc nhà trường chưa quản lý chặt SV khiến tình trạng không trung thực trong học tập diễn ra phổ biến; thêm vào đó, sự tương tác ở không gian lớp học không tốt dẫn đến nhiều SV không hiểu hết nội dung bài học, nảy sinh tâm lý chán nản, không muốn học47. Ngoài ra, tình trạng học phí và yếu tố truyền thông về các chương trình học chưa thu hút và phổ biến đến với SV cũng làm tăng nguy cơ bỏ học61. Trong nghiên cứu của mình, tác giả Phan Đức Thuấn 53 nhận định rằng SV có khả năng bỏ học do thiếu sự quan tâm của thầy cô và nhà trường, ít có sự phối hợp trong công tác quản lý SV hay chương trình đào tạo chậm đổi mới. Nhận định này cũng được chia sẻ trong nhiều báo cáo hoặc nghiên cứu khác54, 62, 63. Một số yếu tố khác trong môi trường sư phạm cũng được nhắc đến có ảnh hưởng đến vấn đề bỏ học của SV, như môn học thiếu tính ứng dụng và ý nghĩa; thiếu khách quan trong đánh giá kết quả; thiếu kết nối với SV trong quá trình giảng dạy 59. Theo Ngô Quang Hải và cộng sự48, sự thành công hay thất bại của một chương trình học/khóa học có ảnh hưởng đến ý định bỏ học của SV. Điều này cũng đồng nghĩa với việc nếu chương trình học chưa thực sự tốt, chưa đảm bảo tối ưu cho người học, khả năng bỏ học của SV sẽ tăng cao. Chương trình học còn mang nặng tính lý thuyết, thiếu thực hành gây cảm giác chán nản cho SV, từ đó khả năng bỏ học tăng cao46, 52, 60. Mặt khác, việc sắp xếp lịch học, thời gian biểu không khoa học và hợp lý cũng có thể gây ảnh hưởng cho SV sắp xếp cuộc sống và các hoạt động ngoài học đường của họ. Theo báo cáo của British Council61, thời khóa biểu, lịch học là một rào cản đối với những người trẻ vừa đi học, vừa đi làm công việc bán thời gian, đặc biệt là ở khu vực nông thôn. Nghiên cứu của Huỳnh Linh Lan50 cho biết SV nghỉ học do lịch học quá dày và thời gian học chưa linh hoạt. Một số nghiên cứu cho thấy tầm quan trọng của việc hỗ trợ, khuyến khích SV học tập có ảnh hưởng đến quyết định học tiếp hay dừng lại của họ. SV nhận được sự hỗ trợ tốt về dịch vụ học tập như sử dụng trang web trường để xem thông báo, truy cập điểm, xem bài giảng khiến họ hứng thú hơn với học tập và làm giảm khả năng bỏ học [50]. Thể chế giáo dục bao gồm sự hỗ trợ về tài chính, hỗ trợ học thuật của nhà trường dành cho SV có hoàn cảnh khó khăn có thể ảnh hưởng đến khả năng bỏ học của SV 53, 54.

Nhìn chung, các nhóm yếu tố liên quan đến nhà trường bao gồm sự quản lý của các bộ phận chức năng trong nhà trường; sự quan tâm hỗ trợ sinh viên từ nhà trường, từ giáo viên bộ môn, cố vấn học tập; chương trình đào tạo là những yếu tố có tác động đến khả năng bỏ học của SV hiện nay.

Yếu tố gia đình

Yếu tố gia đình có vai trò quan trọng trong dự báo khả năng bỏ học của SV55. Yếu tố này có liên quan đến quy mô, cấu trúc gia đình, tầng lớp xã hội và trình độ học vấn của cha mẹ. Các yếu tố này có ảnh hưởng đến nhận thức của gia đình về mục đích học tập, phương pháp giáo dục của cha mẹ, hoàn cảnh sống, nề nếp gia đình. Quy mô gia đình có ảnh hưởng đến hành vi của đứa trẻ; SV lớn lên trong gia đình chỉ có một con nên mọi sự quan tâm lo lắng của cha mẹ đều đổ dồn hết vào đứa con của mình, vô tình gây nên sự ích kỷ, cố chấp và thiếu quyết đoán ở đứa con 46.

Trong nghiên cứu tại Trường Đại học Cần Thơ, tài chính gia đình SV năm nhất được cho là có ảnh hưởng không nhỏ đến tâm lý và kết quả học tập của nhóm này, do SV phải chia sẻ thời gian học cho việc đi làm thêm 59. SV chủ yếu sống xa nhà, gặp khó khăn về mặt tài chính khiến họ phải thực hiện nhiều cách thức ứng phó để đảm bảo cho cuộc sống của bản thân55. Theo các tác giả này, khi SV cân bằng được thời gian đầu tư cho việc học và công việc làm thêm ổn định, khả năng bỏ học của họ sẽ giảm. Trong báo cáo của British Council (2020), các tác giả đưa ra nhận định rằng nghĩa vụ với gia đình là một yếu tố dẫn đến việc bỏ học ở người trẻ, đặc biệt là ở khu vực nông thôn. Khi điều kiện kinh tế gia đình khó khăn, người trẻ tuổi phải vừa học vừa làm, một số trường hợp vì nhu cầu ổn định tài chính quá lớn nên ưu tiên việc làm hơn việc học53.

Tóm lại, từ việc tổng hợp các nghiên cứu đi trước về thực trạng bỏ học của SV Việt Nam, có 03 nhóm yếu tố ảnh hưởng đến khả năng bỏ học, đó là: (1) yếu tố cá nhân (động lực học tập, việc làm - tài chính; năng lực học tập, nhân khẩu học); (2) yếu tố nhà trường (quản lý sinh viên, quan tâm và hỗ trợ sinh viên, chương trình đào tạo); (3) yếu tố gia đình (ủng hộ và quan tâm con cái; quy mô cấu trúc gia đình; học vấn của bố mẹ, phương pháp nuôi dạy con).