Hướng tới một lý thuyết về vỏ bọc truyền thông (media façade) trong thời đại kỹ thuật số: Nghiên cứu định tính về người dẫn chương trình truyền hình

Abstract

Trong kỷ nguyên truyền thông số, nhiều cá nhân và tổ chức phải đối mặt với áp lực hiện diện công khai, liên tục trên môi trường công cộng, nhất là những người làm việc trong lĩnh vực có tính hiển thị cao như người dẫn chương trình truyền hình. Áp lực này buộc họ phải kiến tạo và duy trì một hình ảnh công chúng nhất quán. Nghiên cứu này đề xuất và khám phá khái niệm “vỏ bọc truyền thông” (media façade) như một cấu trúc tâm lý – xã hội được các cá nhân là người dẫn chương trình truyền hình thiết lập nhằm để vừa đáp ứng kỳ vọng của các thể chế truyền thông, vừa đáp ứng ánh nhìn của công chúng, lại phải đáp ứng cả nhu cầu phòng vệ nội tâm. Dựa trên khung lý thuyết ba trục gồm lý thuyết trình hiện bản thân (Goffman, 1959), phân tâm học về cơ chế phòng vệ bản ngã (Freud, Lacan) và lý thuyết bản sắc kỹ thuật số (boyd, 2014; Miller, 2017), nghiên cứu này tìm hiểu cách thức “vỏ bọc truyền thông” được kiến tạo, thương lượng và trải nghiệm trong nhận thức và hành vi của những người dẫn chương trình truyền hình.

Bằng phương pháp nghiên cứu định tính theo định hướng khám phá, nghiên cứu này đã tiến hành phân tích chủ đề từ dữ liệu phỏng vấn sâu với sáu người dẫn chương trình truyền hình chuyên nghiệp tại Việt Nam. Kết quả cho thấy có năm chiều cạnh chính: (1) trình hiện bản ngã công chúng như một hành vi trình diễn bản thân có chiến lược, (2) “vỏ bọc truyền thông” như là một cơ chế phòng vệ mang tính biểu tượng, (3) chi phí tâm lý và sự lệch pha bản sắc cá nhân dưới áp lực lao động cảm xúc, (4) phân tách công chúng và chiến lược điều chỉnh hình ảnh đa nền tảng và (5) năng lực phản tư (reflexivity) bản sắc và tác động của “vỏ bọc truyền thông”.

Nghiên cứu cho thấy “vỏ bọc truyền thông” không chỉ là công cụ giao tiếp mà còn là cơ chế biểu tượng – cảm xúc giúp cá nhân thích ứng với áp lực hiển thị nghề nghiệp. Nghiên cứu đóng góp về mặt lý thuyết khi kiến tạo khái niệm liên ngành giữa truyền thông, tâm lý và xã hội học. Các gợi ý mở rộng sang các nhóm nghề nghiệp khác và hướng nghiên cứu tiếp theo cũng được thảo luận.