Đối với võ quan

Một số chế độ trợ cấp cho võ quan dưới triều Tự Đức đặt thành định lệ như tặng phẩm hàm và cấp tuất, một số ban cấp dựa trên những trường hợp cụ thể, không thành quy định như tế lễ, thờ phụng hoặc xây đền thờ.

Trước hết, võ quan trận vong được triều đình truy tặng phẩm hàm (gồm phẩm trật và chức vụ). Đây chính là cơ sở cho việc thực hiện chế độ trợ cấp đặc biệt là việc cấp tuất. Việc truy tặng hàm (chức vụ) được thi hành từ năm Gia Long thứ 2 (1803), và quy định này duy trì dưới triều vua Minh Mệnh và áp dụng đối với trường hợp võ quan trận vong trước năm 1864 dưới triều vua Tự Đức. Hàm của võ quan trận vong được truy tặng sau khi chết trận như sau: Quản cơ trở lên ban thưởng riêng theo chỉ của vua, quyền Quản cơ truy tặng Cấm binh chánh đội, quyền Phó quản cơ truy tặng Tinh binh Chánh đội, quyền Suất đội truy tặng Cấm binh Đội trưởng.

Đến năm Tự Đức thứ 11 (1858), triều Nguyễn ban hành định lệ về chế độ tặng phẩm trật cho võ quan trận vong khi đánh Pháp (Tây dương), cụ thể: Chánh tứ phẩm được tặng Tòng tam phẩm; Tòng tứ phẩm, Chánh ngũ phẩm được tặng 1 trật, Tòng ngũ phẩm được tặng 1 trật, Chánh, Tòng lục phẩm được tặng 2 trật, Chánh, Tòng thất phẩm được tặng 3 trật, Đội trưởng cấp bằng được tặng Tòng lục phẩm và Chánh thất phẩm [10; tr. 67].

Năm Tự Đức thứ 17 (1864), triều đình quy định lại chế độ tăng phẩm trật cho tất cả võ quan trận vong. Trong đó quy định: võ quan trận vong có thực hàm và chưa có thực hàm đều được tăng thêm một trật và được cấp tuất theo phẩm trật mới. Sự thống nhất này tạo ra sự đồng đều và công bằng trong cấp tuất đối với võ quan nhất là đối với võ quan phẩm hàm thấp trong phiên chế ở địa phương.

Năm Tự Đức thứ 27 (1874), triều Nguyễn đặt định lệ truy tặng phẩm hàm và cấp tiền tuất cho những người đi đánh giặc Thanh, các cuộc nổi dậy của nông dân, đồng bào dân tộc thiểu số và võ quan trận vong khi đánh giặc trên biển. Dựa trên tinh thần dũng cảm và tài trí cũng như tinh thần quyết tâm đánh giặc, việc trợ cấp cho võ quan được chia thành 3 trường hợp: võ quan mạnh mẽ xông pha chiến trận mà thủ thắng rồi chết trận; võ quan mạo hiểm xông pha, khinh suất nhưng thủ thắng rồi chết; và võ quan khinh suất xông pha gây bất lợi rồi chết. Với mỗi trường hợp tùy theo phẩm hàm và nhiệm vụ được giao, triều đình có định mức ban cấp khác nhau. Cao nhất là những võ quan thực hàm khi tham gia chiến trận mạnh mẽ xông pha thủ thắng rồi chết trận. Họ được tăng thêm 2 phẩm trật và tăng gấp đôi tiền tuất. Thấp nhất là võ quan do khinh suất gây bất lợi rồi chết trận chỉ được tăng 1 trật và lĩnh tiền tuất được lĩnh theo phẩm hàm mới được thăng thụ. Riêng đối với những võ quan mạo hiểm xông pha, khinh suất nhưng thủ thắng rồi chết trận mà chưa có phẩm hàm, nhà nước quy định: “Là Quản đoàn thì tặng Tòng bát phẩm Bá hộ, là Suất đoàn thì tặng Chánh cửu phẩm Bá hộ” [10; tr. 75].

Cũng trong năm Tự Đức thứ 27 (1874), triều đình ban hành quy định về phẩm trật cho quan viên (bao gồm cả võ quan) bị cách chức nhưng vẫn tham gia chiến trận bị trận vong. Dựa trên phẩm trật trước khi chết, phẩm trật được truy tặng thấp hơn 1 hoặc 2 bậc dựa trên tinh thần chiến đấu và kết quả của trận đánh. Trong đó quy định như ở Table 2.

Chế độ quan trọng nhất đối với võ quan và binh lính trận vong là chế độ cấp tuất. Việc cấp tuất dựa trên chức vụ và việc thăng thụ phẩm hàm được thực hiện trước đó.

Chế độ cấp tuất cho võ quan của triều Tự Đức nằm trong chế độ cấp tuất chung của triều đình đối với quan viên (cả văn quan và võ quan). Chế độ cấp tuất được vua Gia Long ban hành đầu tiên năm Gia Long thứ 4 (1806) điều chỉnh vào năm Gia Long thứ 8 (1810). Chế độ này được duy trì dưới thời vua Minh Mệnh và giai đoạn đầu của triều vua Tự Đức. Năm Tự Đức thứ 18 (1865), triều Nguyễn thống nhất định mức cấp tuất cho quan văn - võ (trong đó có cả võ quan trận vong) dựa trên phẩm hàm, đồng thời gộp chung chế độ cấp tuất và cấp áo bào khi võ quan chết làm một. Trong đó, mức ban cấp được phân biệt giữa người được và không được cấp áo triều bào. Chế độ cấp tuất cho võ quan được triều đình vua Tự Đức tiếp tục điều chỉnh, trong đó định mức tiền cấp tuất cho võ quan được tăng lên vào năm Tự Đức thứ 29 (1876). So với chế độ cấp tuất của vua Gia Long, định mức cấp tuất cho võ quan tăng lên đáng kể. Trong đó, so với võ quan nhất phẩm định mức ban cấp năm Tự Đức thứ 29 (1876) tăng hơn gấp 2 lần so với năm Gia Long thứ 8 (1810), cũng trong 2 năm này định mức của Tòng tứ phẩm tăng hơn 7 lần. Cụ thể như Figure 1.

Sau năm 1858, vua Tự Đức ban hành nhiều chính sách nhằm trợ cấp thêm cho võ quan trực tiếp tham gia kháng chiến chống Pháp. Một năm sau khi cuộc kháng chiến chống Pháp nổ ra (1859), triều đình đã ban hành chế độ cấp tuất bằng bạc đối với võ quan trận vong ở Quảng Nam, Gia Định và đặc biệt là những võ quan chống Pháp trên mặt trận Đà Nẵng. Đối tượng ban cấp bao gồm cả võ quan chết tại chiến trường và võ quan bị thương rồi chết (không bao gồm Chưởng vệ trở lên do được hưởng đặc ân riêng theo từng cá nhân của triều đình) như quy định ở Table 3.

Năm Tự Đức thứ 13 (1860), triều Nguyễn tăng định mức cấp tuất cho võ quan trận vong. Trong đó quy định, những người thực hàm sẽ chiếu theo hàm được tặng mà cấp tuất gấp đôi; nếu võ quan trận vong chỉ là hàm thí, thự, sung, lãnh (những chức quan chưa thực sự được bổ dụng vào chức vụ nắm giữ) được tặng thêm 2 trật thì cấp tuất theo hàm được tặng [10, tr. 68-69].

Đối với võ quan đi đánh giặc Thanh và các cuộc khởi nghĩa của đồng bào thiểu số, triều đình quy định: “Quan binh đánh trận hy sinh được tặng 1 trật, chuẩn cho chiếu theo lệ mới cấp tiền tuất gấp đôi; hạng được gia tặng 2, 3 trật, chiếu theo hàm được tặng cấp tiền tuất” [10; tr. 69].

Đối với võ quan bị cách chức nhưng vẫn tham gia chiến trận bị trận vong, dựa trên phẩm trật được phong tặng, năm Tự Đức thứ 27 (1874), triều đình ban cấp với định mức: Chánh tòng tam phẩm đến Chánh tòng thất phẩm theo hàm truy tặng mà cấp tiền tuất gấp đôi. Chánh tòng bát phẩm được truy tặng Chánh cửu phẩm, theo hàm được tặng mà cấp tuất; Chánh tòng cửu phẩm nếu mạnh mẽ xông pha đánh giặc thì được nhận tiền tuất theo nguyên hàm [10, tr. 76].

Số tiền, bạc cấp tuất cho võ quan sẽ được chia thành 2 phần, cấp cho mai tang và cấp cho thân nhân: “Trước hết hãy trích cấp tiền tuất cho họ một nửa cùng với vải vóc để chi cho việc mai táng. Còn một nửa cũng nên cấp thêm tiền, tư lấy ở kho mà cấp cho gia đình họ sinh sống” 16.

Ngoài cấp tuất, võ quan trận vong được triều đình cấp tiền vải, triều bào để thờ. Vào năm Tự Đức thứ 15 (1862), triều Nguyễn ban hành định lệ cho quan võ từ tam phẩm trở lên đi đánh giặc dù bị chết trận, hay chết bệnh (không kể có công lao hay không) đều truy cấp cho áo chầu để thờ [10, tr. 67].

Bên cạnh cấp tuất, võ quan trận vong còn được triều đình cấp ruộng, lập bia võ công và lập đền thờ. Chế độ này không ban thành định lệ dưới thời Tự Đức, tuy nhiên, những võ quan có công trạng, đặc biệt là người có công lao trong kháng chiến chống Pháp, nhận được sự ưu cấp của triều đình, điển hình là trường hợp của Lãnh binh Trương Định. Sách Đại Nam thực lục chép: năm Tự Đức thứ 34 (1881), triều đình vua Tự Đức làm đền thờ viên Lãnh binh An Giang là Trương Định, trước đã cấp cho 5 mẫu ruộng thờ cúng, đến nay lại sai làm đền ở xã Tư Cung, tỉnh Quảng Ngãi.

Ngoài ra, triều đình vua Tự Đức còn thực hiện tế lễ cho vong linh võ quan và binh lính trận vong ở trong kinh thành. Trước khi Pháp xâm lược triều đình, vua Tự Đức đã tổ chức một số lần tế lễ cho võ quan và binh lính trận vong khi đánh trận ở Quảng Nam vào năm Tự Đức thứ 5 (1852). Sau khi kháng chiến chống Pháp nổ ra, việc tổ chức tế lễ cho võ quan binh lính diễn ra thường xuyên hơn. Năm Tự Đức thứ 12 (1859) và năm Tự Đức thứ 14 (1861), triều đình tổ chức tế lễ cho quân sĩ trận vong ở Quảng Nam; năm Tự Đức thứ 14 (1861), triều Nguyễn tổ chức tế lễ cho binh sĩ trận vong ở Gia Định. Đặc biệt năm Tự Đức thứ 15 (1862), triều đình tế các tướng sĩ chết trận, chết bệnh ở các chiến trường chống Pháp trong một tuần.

Đối với binh lính

Dưới triều vua Tự Đức, trước năm Tự Đức thứ 27 (1874), việc trợ cấp cho binh lính kinh thành đi làm nhiệm vụ trận vong được thực thi theo chế độ đã được ban hành dưới triều vua Minh Mệnh (được ban hành năm Minh Mệnh thứ 8 (1827)), trong đó binh lính được cấp 10 quan, dân phu thủ hạ 5 quan [1; tr. 573-574].

Từ năm Tự Đức thứ 27 (1874), binh lính trận vong được cấp tiền 8 quan và nửa tấm vải. Những trường hợp trận vong không xác định được tên tuổi, thân nhân sẽ được cấp bổ sung sau khi xác minh thông tin từ các viên quan quản lý các vệ như trường hợp 32 binh lính chết trận năm Tự Đức thứ 22 (1869) được ghi lại trong tài liệu Châu bản triều Nguyễn17. Những binh lính thất lạc lâu ngày, sau khi kiểm tra ở quê quán và quân ngũ đều không thấy trở về, cũng được hưởng chế độ như người chết trận. Châu bản triều Nguyễn cho biết năm Tự Đức thứ 24 (1871) đã tặng tuất, ấm nhiêu cho 206 người lính ở Hải Dương đi làm nhiệm vụ 3, 4 năm, và có trường hợp 10 năm chưa thấy trở về18.

Binh lính trận vong cũng được triều đình vua Tự Đức tổ chức tế lễ. Năm Tự Đức thứ 8 (1855), triều đình tế lễ cho quan binh chết trận vì bão ở bờ biển gồm Suất đội đội Tuần hải ở Quảng Yên và 13 biền binh chết đuối do bão đánh chìm. Năm Tự Đức thứ 10 (1857), triều đình cấp tuất gấp đôi và sai tế một tuần cho 41 biền binh tỉnh Biên Hoà chết do gặp bão trên đường chở hàng hóa về kinh.

Đối với thân nhân của võ quan và binh lính

Dưới thời Tự Đức, thân nhân võ quan gồm cha mẹ, vợ con được hưởng chế độ đãi ngộ của triều đình khi có người thân không may mắn khi ra trận.

Đối với cha mẹ võ quan, năm Tự Đức thứ 4 (1851), triều đình thực hiện cấp tiền gạo cho cha mẹ võ quan từ Suất đội trở lên trận vong khi đánh dẹp trên biển. Không phụ thuộc vào tuổi của cha mẹ và phẩm cấp của võ quan, triều Nguyễn thống nhất cấp cho cha mẹ quan viên 3 quan tiền, 3 phương gạo, vải, lụa mỗi thứ 1 tấm.

Năm Tự Đức thứ 13 (1860), triều đình cấp tiền gạo cho thân nhân các tướng sĩ chết trận ở Quảng Nam - Gia Định. Trong đó quy định: “Nhị phẩm cấp cho 20 quan tiền, 8 phương gạo; tam phẩm cấp 15 quan tiền, 5 phương gạo; tứ phẩm cấp 10 quan tiền, 4 phương gạo; ngũ phẩm cấp 8 quan tiền, 3 phương gạo; lục phẩm trở xuống theo thứ tự mà giảm dần đi” [11; tr. 686].

Năm Tự Đức thứ 18 (1865), triều đình ban hành định lệ, võ quân trận vong nếu còn cha mẹ thì cấp cho mỗi người 1 quan tiền và 1 phương gạo [14; tr. 196].

Đối với cha mẹ binh sĩ, năm Tự Đức thứ 34 (1881), triều đình cấp dưỡng cho cha mẹ binh lính từ 60 tuổi trở lên, và con trai, con gái tuổi từ 15 trở xuống.

Đối với vợ của võ quantrận vong, triều Nguyễn không ban hành thành định lệ trợ cấp chung trong cả nước. Việc ban cấp này được thực hiện đối với một số trường hợp cụ thể. Năm Tự Đức thứ 4 (1851), triều đình cấp tiền gạo cho vợ võ quan từ suất đội trở lên chết khi đánh dẹp và đi đường biển với mức: tam phẩm trở lên cấp cho 3 quan tiền, 2 phương gạo; từ tứ phẩm đến thất phẩm, cấp cho 2 quan tiền, 1 phương gạo (không áp dụng với vợ con người nào hiện còn mà không đến nỗi cô đơn khổ sở, đã có lương bổng, người can án bị tội) [11; tr. 209].

Đối với vợ của những võ quan có công lao đặc biệt, triều Nguyễn có chế độ đãi ngộ riêng. Trường hợp điển hình là vợ của Lãnh binh Trương Định. Sách Đại Nam thục lục ghi lại: năm Tự Đức thứ 27 (1874), triều đình cấp tiền, gạo cho vợ nguyên Lãnh binh An Giang Trương Định. Khi Pháp đánh chiếm các tỉnh ở Nam Kỳ, Trương Định mộ quân chống trả, sau thua. Ông cùng con trai bị giặc giết. Vợ là bà Lê Thị Thưởng không chỗ nương nhờ, “chuẩn cho quan tỉnh cấp dưỡng cho đủ, (tiền 20 quan, gạo 2 phương) đến nay lại chuẩn cho sau khi chết cấp cho 100 quan tiền” [4; tr. 283].

Đối với con của võ quan, triều đình vua Tự Đức ban hành những chế độ ưu đãi về thuế khóa, đi lính, ấm thụ.

Về chế độ ấm thụ, đây là chế độ nhà nước cho phép người con trai được thừa hưởng công trạng và phẩm hàm của cha để được ra làm quan. Thông thường, chế độ này áp dụng đối với người con trai trưởng của võ quan nhưng vì lý do nào đó như người con trai trưởng bị can án, tật nguyền hoặc đã đỗ đạt ra làm quan thì quyền ấm thụ sẽ áp dụng đối với người con trai thứ. Tuy nhiên chỉ có con võ quan ở phẩm trật cao mới được hưởng lệ ấm thụ. Chế độ này bắt đầu thực hiện từ thời vua Gia Long năm 1803.

Dưới triều vua Tự Đức, năm Tự Đức thứ 11 (1858), triều đình ban hành quy định tặng ấm thụ cho quan viên tham gia kháng chiến chống Pháp. Trong đó quy định: “Chánh tứ phẩm được ấm thụ cho 1 người con hoặc em hoặc cháu là Tòng thất phẩm Thiên hộ; Tòng tứ phẩm, Chánh ngũ phẩm một người con hoặc em hoặc cháu là Bát phẩm Bá hộ; Chánh, Tòng thất phẩm ấm thụ cho 1 người con hoặc em hoặc cháu là Tòng cửu phẩm Bá hộ; Đội trưởng cấp bằng được miễn cho 1 người con hoặc em hoặc cháu binh diêu suốt đời” [10; tr. 67].

Năm Tự Đức thứ 18 (1865), triều đình quy định võ quan từ Tòng nhị phẩm trở lên khi chết, mỗi người được một người con khai ấm thụ. Cùng năm này, triều Nguyễn có lệ bổ sung, cho phép võ quan từ ngũ phẩm trở lên chết trận hay có công lớn, võ quan tam phẩm tuy không có công lớn cũng có một người con được ấm thụ. Việc bổ dụng phẩm hàm của ấm thụ con quan còn tùy thuộc vào năng lực của họ hoặc công trạng của người cha (cụ thể trong Table 4). Ví dụ, cha là Chánh nhất phẩm có công trạng thì con được ấm thụ Chánh lục phẩm hàm Chủ sự, cha là Chánh nhất phẩm nhưng không có công trạng thì con chỉ được Tòng lục phẩm hàm Tu soạn. Độ tuổi áp dụng chế độ ấm thụ được quy định năm Tự Đức thứ 24 (1874) là 20, sau khi chứng tỏ được năng lực thì năm 25 tuổi mới được bổ dụng ra làm quan.

Con võ quan chết trận còn được nhà nước cấp tiền gạo hằng tháng. Chế độ này được ban hành năm Tự Đức thứ 18 (1865) nằm trong chế độ chung cho con của quan viên văn võ. Vua Tự Đức quy định, nếu con của quan văn - võ dưới 15 tuổi không có người nuôi dạy, hằng tháng cấp 5 tiền và nửa phương gạo, trên 16 tuổi đã đủ trưởng thành nên không cấp dưỡng [15; tr. 196].

Đối với con của binh lính trận vong, một người con của họ được triều đình miễn binh dịch và thuế thân suốt đời. Đối với trường hợp võ quan không có con, một người cháu của võ quan sẽ nhận được chế độ này20.

Bên cạnh đó, triều đình vua Tự Đức ban hành một số ưu đãi đối với cha mẹ (ông bà) của binh lính, đặc biệt là binh lính trận vong. Năm Tự Đức thứ 18 (1865), vua đặt định lệ giảm trừ thời gian đi lính đối với bố và anh của những người chết trận không có con, em, cháu (gọi bằng chú, bác): nếu là lính thì trừ 4 năm, là dõng thì trừ 3 năm [11; tr. 955]. Năm Tự Đức thứ 25 (1872), triều đình cấp tiền cho ông bà, cha mẹ của binh dõng chết trận. Nếu thân nhân còn sống, mỗi tháng họ được cấp cho 1 quan tiền, 1 phương gạo; đến khi những người này chết thì nhà nước ban cấp cho: bố mẹ được cấp tiền 5 quan nửa tấm vải, ông bà được cấp tiền 3 quan, nửa tấm vải [11; tr. 1357].