Đặc trưng nhận diện tuyến phố

Về số lượng hàng quán và mật độ hàng quán: Do đặc thù phát triển ở khu vực trung tâm thương mại của Hà Nội từ lâu đời và với vị trí đắc địa cho các hoạt động kinh doanh, buôn bán, nên phố Hàng Bạc và Khâm Thiên có số lượng cửa hàng kinh doanh thương mại rất lớn, với tỷ lệ 96,6% ở Hàng Bạc và 90,5% ở Khâm Thiên. Trong khi đó, tỷ lệ này ở phố Quan Nhân là 80,5% và ở Văn Quán là 83,3%. Nếu tính về mật độ thì có thể nhận thấy sự khác biệt rõ ràng hơn, mật độ hàng quán so với chiều dài tuyến phố ở Hàng Bạc và Khâm Thiên (141 cửa hàng/km ở phố Hàng Bạc và 130 cửa hàng/km ở phố Khâm Thiên) cao hơn hẳn so với hai tuyến phố còn lại (với mật độ 41 cửa hàng/km ở phố Quan Nhân, và thấp nhất là phố Văn Quán với 21 cửa hàng/km). Điều này ít nhiều cho thấy khu vực vùng lõi nội đô lịch sử vẫn là khu vực hấp dẫn cho các hoạt động thương mại và giữ vai trò là trung tâm thương mại quan trọng của thành phố.

Về mặt hàng kinh doanh, mỗi một tuyến phố thương mại nghiên cứu có những đặc trưng riêng. Sự đa dạng hoặc chuyên doanh về một loại thương mại cũng là cách để thu hút và khiến cho khách hàng hoặc khách du lịch có thể nhận diện đến tuyến phố một cách dễ dàng hơn. Căn cứ vào kết quả khảo sát, nhóm tác giả phân tích được tỷ lệ các loại hình kinh doanh thương mại trên 4 tuyến phố nghiên cứu, thể hiện ở Table 2 sau:

Hàng Bạc là tuyến phố chuyên doanh về mặt hàng truyền thống là vàng, bạc (chiếm tỷ lệ 68,1% cửa hàng kinh doanh thương mại trên tuyến phố). Mặc dù hiện tại tuyến phố đã xuất hiện một số loại hình kinh doanh khác (ăn uống, dịch vụ du lịch) cho phù hợp với cuộc sống hiện đại, nhưng đây vẫn là một trong số ít các tuyến phố của khu phố cổ còn giữ được mặt hàng chuyên doanh lâu đời. Phố Khâm Thiên trước kia từng là tuyến phố chuyên doanh may mặc và bán quần áo. Cùng với quá trình phát triển kinh tế và xu hướng thị trường, con phố đã có nhiều thay đổi về loại hình hàng hóa kinh doanh thương mại. Tuy nhiên, do yếu tố lịch sử, đến nay vẫn có khoảng 31% cửa hàng trên phố bán quần áo thời trang. Bên cạnh đó, phố có đến 22,7% cửa hàng ăn uống và 13,7% cửa hàng vàng bạc, trang sức. Là tuyến phố phát triển từ không gian làng quê nông thôn ngoại thành xưa của Hà Nội nên phố Quan Nhân vẫn còn không gian thương mại cổ truyền (chợ) và thương mại có sự đa dạng xen lẫn. Trong đó, các hàng ăn vẫn chiếm tỷ lệ lớn (42,2%) chủ yếu phục vụ cho người dân địa phương và nhân viên văn phòng làm việc ở xung quanh. Nằm trong khu đô thị mới xây dựng từ năm 2003, phố Văn Quán tập trung phần lớn là các nhà hàng kinh doanh ăn uống, có khả năng chi trả giá thuê mặt bằng cao (90%), cùng tỷ lệ nhỏ cửa hàng khác phục vụ nhu cầu thiết yếu của cư dân xung quanh như cửa hàng cắt tóc, quầy thuốc, chăm sóc sắc đẹp (10%).

Về sự giãn nở của không gian thương mại, vào thời điểm trong tuần, đa phần các cửa hàng trên phố Hàng Bạc không có sự giãn nở vì đặc thù của mặt hàng thương mại chỉ kinh doanh trong nhà (vàng, bạc). Vào khung giờ sáng đầu tuần, tuyến phố thường có ít khách du lịch nên khá vắng vẻ. Ở phố Quan Nhân vào buổi sáng, các hoạt động thương mại chưa sôi động, nhưng ở khung giờ chiều tối đến tối (17h00 đến 21h30) hoạt động này có sự giãn nở ra phía ngoài vỉa hè (ở phía cuối phố) bởi các gánh hàng rong (hàng ăn) và các quán cà phê vỉa hè. Phố Khâm Thiên là tuyến phố tập trung lượng khách hàng đông nhất vào khung giờ từ 17h30 đến 19h00, không gian thương mại cũng giãn nở nhiều nhất vào thời điểm này. Trong khi đó, phố Văn Quán chủ yếu đông khách vào buổi tối (sau 20h00) vì xung quanh tuyến phố và quanh hồ đều kinh doanh hàng ăn và quán nước, thu hút được nhiều đối tượng tiếp cận.

Đến cuối tuần, không gian thương mại có sự chuyển biến khác biệt. Phố Hàng Bạc lúc này mới có sự giãn nở không gian thương mại (đối với hàng ăn, uống) vào khung giờ 8h30 đến 13h00 và từ 18h00 đến 21h00 nhờ có lượng khách du lịch ghé thăm phố cổ cuối tuần. Ở phố Khâm Thiên vào khung giờ 7h30 đến 9h00 và 17h00 đến 19h00, hoạt động thương mại (hàng ăn, quán nước, tạp hóa, đồ gia dụng) được mở rộng ra phía ngoài vỉa hè, lấn chiếm không gian đi bộ). Phố Quan Nhân vào cuối tuần chỉ giãn nở không gian thương mại ở cuối tuyến phố (quán cà phê, quán ăn), nơi giáp với đường Giáp Nhất do sự thiếu hụt lượng khách thường ngày là sinh viên, nhân viên văn phòng. Phố Văn Quán vào cuối tuần có số lượng khách hàng tập trung đông vào lúc 19h00 đến 22h00 tối vì tuyến phố có nhiều cửa hàng ăn, uống, không gian thương mại giãn nở chiếm gần hết không gian đi bộ hai bên đường. Những điều này cho thấy sự linh hoạt và “tính lỏng” của không gian thương mại. Thương mại cũng trở thành một hoạt động chức năng quan trọng, góp phần vào tính đa chức năng của vỉa hè, nơi thường chỉ được xem như không gian công cộng dành cho việc đi bộ của người dân. Đồng thời sự giãn nở của các không gian thương mại cho thấy sự chồng lấn giữa tính “công cộng” và “tư nhân” trong không gian đô thị.

Đối với kiến trúc nhà ở, phố Hàng Bạc đặc trưng với các ngôi nhà chồng diêm, nhà ống với chiều rộng mặt tiền khoảng 2-3m, các con ngõ nhỏ và hẹp. Phố Hàng Bạc vẫn còn một số nhà truyền thống lâu đời mang phong cách Việt cổ như căn nhà 47 Hàng Bạc (vừa bị phá hỏng do tai nạn giao thông vào cuối năm 2023), và một số căn nhà có kiến trúc kiểu Pháp (căn số 86, 98, 100, 114). Phố Khâm Thiên chủ yếu là các ngôi nhà ống cao tầng với màu sắc đa dạng, chiều rộng mặt tiền khoảng 4-5m. Đối với phố Quan Nhân thì hầu như cả phố đều là các nhà ống, với mặt tiền nhỏ hẹp. Một số nhà liền kề có diện tích lớn hơn nằm ở cuối phố. Phố Văn Quán thì nổi bật với các kiểu biệt thự đơn lập, song lập với chiều rộng mặt tiền có thiết kế theo kiểu giả châu Âu. Ở tuyến phố chủ yếu là các căn biệt thự đơn lập, song lập với diện tích rộng, mặt tiền lớn khoảng 8m nên không gian kinh doanh thương mại cũng lớn hơn. Ngoại trừ phố Văn Quán được xây dựng chủ yếu theo quy hoạch (thiết kế của chủ đầu tư), 3 tuyến phố còn lại được xây dựng bởi các hộ gia đình cá thể.

Đối với mỗi tuyến phố, địa điểm đặc trưng được coi là một trong những yếu tố giúp con người dễ dàng nhận biết tuyến phố và tăng cường tần suất tiếp cận đến tuyến phố. Trên tuyến phố Hàng Bạc có đến hai đền (đền Hàng Bạc, đền Nguyên Khiết) và một đình (đình Kim Ngân), thường kéo theo lượng cư dân đến đông đúc hơn cả vào những ngày đầu tháng, ngày rằm. Phố Khâm Thiên có chùa Linh Ứng, là nơi thờ cúng linh thiêng. Hằng tháng, người dân địa phương luôn ghé thăm cầu may mắn khiến cho tuyến phố thêm nhộn nhịp, đông đúc. Quan Nhân là tuyến phố có nhiều đình, chùa nhất với hai ngôi đình (đình Cự Chính, đình Hội Xuân), một chùa (chùa Bồ Đề) và một nhà bia tưởng niệm liệt sĩ. Người dân xung quanh cũng tận dụng điều này để kinh doanh đồ lễ phục vụ cho du khách tới thăm (hương, hoa quả, lễ, đồ pháp phục). Khác với 3 tuyến phố được hình thành lâu đời, tuyến phố Văn Quán không có địa điểm đặc trưng bởi đây là tuyến phố nằm trong khu đô thị mới quy hoạch (Figure 1).

Khả năng tiếp cận giao thông

Mật độ giao thông tuyến phố: Trong thực tế, giao thông tuyến phố cũng ảnh hưởng lớn đến các hoạt động thương mại. Vào những khung giờ đông đúc, việc ùn tắc trên đường phố sẽ khiến cho khách hàng gặp khó khăn và thiếu an toàn khi tiếp cận đến tuyến phố để mua sắm. Theo khảo sát thực tế cho thấy, đối với tuyến phố Hàng Bạc, Khâm Thiên, Quan Nhân vào những giờ cao điểm trong tuần như khung giờ sáng (7h00-8h00) và chiều tối (17h30-19h00) thì số lượng xe đông đúc do nằm ở khu vực trung tâm dân cư đông đúc, lại kết nối với nhiều tuyến đường lớn, trọng điểm, nên không gian chật chội hơn so với những ngày cuối tuần. Riêng đối với phố Văn Quán, do nằm ở xa trung tâm hơn và trong khuôn viên khu biệt thự khá yên tĩnh kể cả vào các khung giờ cao điểm, do đó việc đi lại và tiếp cận đến tuyến phố khá an toàn, thoải mái. Kết hợp với kết quả phỏng vấn xã hội học trực tuyến với người dân Hà Nội về mức độ hài lòng đối với việc di chuyển (tiếp cận giao thông, chất lượng đường sá), điểm trung bình kết quả cho thấy phố Văn Quán được đánh giá là tiếp cận giao thông dễ dàng và chất lượng đường sá tốt nhất (4,29/5), sau đó đến phố Hàng Bạc (2,99/5), Khâm Thiên (2,5/5). Phố Quan Nhân được người dân đánh giá “ít” thuận tiện di chuyển nhất (1,77/5) bởi tuyến phố nhỏ và dài, lòng đường hẹp hơn và dễ ùn tắc hơn so với các tuyến phố còn lại.

Không gian đi bộ: Vỉa hè là không gian di chuyển của người đi bộ, giúp con người tiếp cận tới nhiều địa điểm khác nhau, đồng thời phải đảm bảo tính an toàn đối với người đi bộ. Vỉa hè phố Hàng Bạc chỉ rộng khoảng 1,7m, gần như có rất ít không gian cho người đi bộ, bởi phần lớn không gian vỉa hè đã được sử dụng cho không gian dựng xe máy trước các cửa hàng, và các gánh hàng rong. Vỉa hè phố Khâm Thiên mặc dù vừa hoàn thành xong quá trình tu sửa, nhưng chiều rộng vỉa hè không đều, chỗ hẹp 2-4m, có chỗ rộng 5-8m. Buổi sáng vỉa hè dùng để bán hàng rong, để xe máy, đồ ăn sáng,... còn vào buổi tối, lượng xe máy để trên vỉa hè của phố còn đông hơn vì vỉa hè lúc này là nơi để xe của các quán ăn, quán nước, các gánh hàng rong,... Mặt khác, các cửa hàng ăn uống thời trang còn đặt các tấm biển quảng cáo bên ngoài vỉa hè hoặc treo biển lấn chiếm lối đi, khiến cho không gian tuyến phố bị thu hẹp đi. Ở phố Quan Nhân (đoạn nối từ đường Vũ Trọng Phụng đến tòa nhà Ban Cơ yếu Chính phủ) không có vỉa hè hoặc vỉa hè rất hẹp, khiến cho tuyến phố trở nên mất an toàn hơn. Các nhà bán hàng tạp hóa, sửa chữa để lấn đồ ra ngoài vỉa hè, đặt biển hiệu ngoài vỉa hè, làm không gian đi bộ bị thu hẹp. Bên cạnh đó, nhiều cửa hàng ở đây lắp đặt biển hiệu cả ở trước mặt nhà và ở ngoài vỉa hè, xâm chiếm nhiều không gian vốn dĩ đã chật hẹp của vỉa hè. Phố Văn Quán có hai lối vỉa hè: vỉa hè trước mặt tiền và lối vỉa hè giáp hồ nhưng cũng không có không gian cho người đi bộ do vỉa hè để xe máy, quán nước, hàng rong (hoa quả, đồ ăn sáng), vỉa hè cũng là chỗ đặt biển hiệu quán nước và quán nướng khá lớn, gây chiếm dụng không gian. Thực tế, những thách thức này khiến cho việc tiếp cận tới tuyến phố trở nên khó khăn hơn, làm giảm đi phần nào tính an toàn đối với các tuyến phố.

Môi trường - cảnh quan

Môi trường không khí và chất thải rắn: Phố Quan Nhân có khu tập kết rác với diện tích lớn và một số khu tập kết rác nhỏ xung quanh; điều này gây ô nhiễm không khí, đặc biệt ảnh hưởng đến các cửa hàng nằm xung quanh khu tập kết rác và khu nhà ở bên cạnh. Theo như kết quả phỏng vấn, Quan Nhân bị đánh giá có chất lượng môi trường kém nhất (1,68/5). Các tuyến phố Hàng Bạc, Khâm Thiên và Văn Quán không có điểm tập kết rác chung nên không gặp tình trạng này. Rác thải rắn ở từng cửa hàng và hộ gia đình mặt phố được thu gom gọn gàng, ít tình trạng người dân xả rác bừa bãi ra phố. Theo đánh giá của người được khảo sát, phố Hàng Bạc và Văn Quán được đánh giá có chất lượng không khí tốt hơn so với hai tuyến phố còn lại (4,05/5 và 4,4/5). Phố Khâm Thiên và phố Quan Nhân gặp tình trạng ô nhiễm khói bụi, ô nhiễm âm thanh lớn hơn cả, đặc biệt vào các khung giờ cao điểm do tình trạng giao thông đông đúc.

Mật độ cây xanh trong tuyến phố cũng phản ánh được phần nào chất lượng môi trường và cảnh quan tuyến phố. Đối với các tuyến phố khảo sát, phố Hàng Bạc có số lượng cây cối thưa thớt, cách ba đến năm nhà mới có một cây, chủ yếu là cây bằng lăng. Cây xanh ở phố Khâm Thiên chủ yếu là cây bàng lá nhỏ và phân bố khá đồng đều dọc tuyến phố. Phố Quan Nhân có rất ít cây xanh (trừ một số điểm có cây đa, cây sấu được trồng từ lúc nơi đây còn là khu dân cư nông thôn,...), chủ yếu rải rác gần khu tập kết rác, gần đình, gần hồ,... Phố Văn Quán là tuyến phố có nhiều cây xanh (cây lộc vừng) và không gian xanh nhất phân bố đồng đều, rải rác khắp tuyến đường xung quanh hồ, trước các căn biệt thự nhìn ra hồ; các cây có tán lá rộng, có khả năng che nắng,... (xem Figure 1).

Tính thẩm mỹ của không gian đi bộ: Không gian vỉa hè của phố Hàng Bạc rất hẹp nhưng chủ yếu làm chỗ đỗ của các phương tiện giao thông và các gánh hàng rong, điều này phần nào làm mất đi mỹ quan của tuyến phố. Vỉa hè phố Khâm Thiên chủ yếu là nơi để xe của các quán ăn, quán nước và gánh hàng rong. Vì là tuyến phố buôn bán nhiều về thời trang, may mặc nên biển hiệu đa dạng, kích cỡ to, nhiều kiểu dáng, đồng thời có nhiều biển quảng cáo có ánh sáng led, điều này không chỉ khiến không gian đi bộ trở nên chật hẹp mà còn khiến cho tuyến phố trở nên lộn xộn và thiếu tính thẩm mỹ hơn. Phố Quan Nhân là tuyến phố không có vỉa hè, đoạn có vỉa hè thì khoảng cách rất chật hẹp. Hoạt động buôn bán của tuyến phố đa dạng, nhiều loại mặt hàng với các loại biển quảng cáo khác nhau nên tuyến phố trở nên lộn xộn, mất thẩm mỹ. Đồng thời, tuyến phố xuất phát từ một ngôi làng đô thị hóa nên cảnh quan vẫn còn mang nhiều nét truyền thống, đan xen hiện đại. Phố Văn Quán là tuyến phố mới, được xây dựng trong khu đô thị nên được đầu tư về cảnh quan hơn so với các tuyến phố còn lại. Xung quanh lối đi bộ là hàng cây lộc vừng không chỉ giúp điều hòa khí hậu mà còn tăng tính thẩm mỹ cho tuyến phố. Mặc dù là tuyến phố có hai lối đi bộ nhưng không gian này đang bị chiếm dụng bởi các mặt hàng kinh doanh. Điều này giảm đi phần nào vẻ đẹp vốn có của tuyến phố. Hàng rong tại Hà Nội được ví như một nét đẹp cổ xưa, nhưng việc quản lý không hiệu quả khiến cho sự xuất hiện của các gánh hàng rong trở nên thiếu tính thẩm mỹ, lộn xộn, không đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm cho các tuyến phố. Các gánh hàng rong xuất hiện nhiều ở các phố Hàng Bạc, Khâm Thiên và Quan Nhân, vừa chiếm dụng không gian vỉa hè vốn dĩ đã chật hẹp bởi hoạt động để xe máy và bày hàng hóa của các cửa hàng mặt phố, đồng thời lại khiến cho giao thông bị ảnh hưởng. Đối với tuyến phố tại phố Văn Quán thì số lượng gánh hàng rong xuất hiện ít hơn so với 3 phố còn lại do tuyến phố này nằm trong khu đô thị mới, có sự kiểm soát chặt chẽ hơn của ban quản lý và ban quản trị khu đô thị.