Về nguồn dữ liệu

​ Nghiên cứu này tiếp cận nguồn dữ liệu thứ cấp công bố gần đây của cuộc khảo sát toàn cầu: Khảo sát Giá trị Thế giới (WVS). Đây là cuộc khảo sát dựa trên phương pháp phỏng vấn sâu ở nhiều quốc gia nhằm điều tra niềm tin và giá trị của con người liên quan đến nhiều vấn đề xã hội, bao gồm các giá trị mà trẻ em nên được khuyến khích học ở nhà. WVS là một chương trình nghiên cứu quốc tế dành cho nghiên cứu khoa học và học thuật về các giá trị xã hội, chính trị, kinh tế, tôn giáo và văn hóa của con người trên thế giới. Mục tiêu của dự án là đánh giá sự ổn định hoặc thay đổi theo thời gian đối với sự phát triển kinh tế, chính trị và xã hội của các quốc gia và xã hội. Dữ liệu khảo sát và kết quả của dự án sau xử lý được cung cấp miễn phí cho cộng đồng và điều này đã biến WVS trở thành một trong những cuộc khảo sát xuyên quốc gia có thẩm quyền và được sử dụng rộng rãi nhất trong khoa học xã hội. Hiện tại, WVS là cuộc điều tra chuỗi thời gian thực nghiệm xuyên quốc gia phi thương mại lớn nhất về niềm tin và giá trị của con người từng được thực hiện 12.

Khảo sát WVS được thực hiện lần đầu vào năm 1981, tính đến hết năm 2020 đã trải qua 07 làn sóng (wave) và kể từ đó đã hoạt động ở hơn 120 quốc gia. Công cụ nghiên cứu chính của dự án là một cuộc khảo sát xã hội so sánh mang tính đại diện được thực hiện trên toàn cầu 5 năm một lần. Dữ liệu trên hệ thống Scopus cho biết từ năm 1989 đến hết năm 2023 đã có hơn 1.7007 bài báo khoa học (Article) viết bằng tiếng Anh thừa nhận sử dụng dữ liệu từ WVS để khám phá và phân tích các vấn đề như Giá trị xã hội, thái độ và các khuôn mẫu; Quan điểm về hạnh phúc; Đánh giá về tài nguyên con người, niềm tin và quan hệ trong tổ chức; Các giá trị kinh tế; Chính trị; Di cư; An ninh; Chỉ số năng lực quốc gia; Khoa học và Công nghệ; Giá trị tôn giáo; Giá trị đạo đức và Lối sống của các quốc gia và xuyên quốc gia. Các quốc gia và vùng lãnh thổ đi đầu trong xu hướng công bố dữ liệu từ WVS lần lượt là Hoa Kỳ; Vương quốc Anh; Đức; Trung Quốc; Canada; Hà Lan; Tây Ban Nha; Úc; Ý và Hồng Kông. Mặc dù WVS nhận một số phê phán cho rằng một số khía cạnh văn hóa và xã hội của WVS hiện tại không thể phân biệt rõ ràng nhưng nhìn chung nhóm tác giả này đồng thuận kết luận WVS không chỉ là nguồn dữ liệu có tính đại diện cao mà còn là một công cụ hữu ích để mô hình hóa sự khác biệt giữa các quốc gia, giúp chúng ta hiểu được tác động của các ưu tiên và giá trị xã hội đối với các biến số chính trị, kinh tế và phát triển khác nhau 13. Gần đây trong lĩnh vực gia đình và giới, WVS có giá trị khi giúp các học giả khám phá nhiều chủ đề hẹp như định kiến giới về đồng tính luyến ái14, phụ nữ và tín ngưỡng tôn giáo và đạo đức 15, sự suy giảm mức sinh và yếu tố khuyến khích có con của phụ nữ ở tuổi sinh sản 16, ảnh hưởng của trình độ học vấn, gia đình mẫu phụ, giới tính, thế hệ và quốc gia đối với đánh giá tầm quan trọng của các giá trị cốt lõi 17 và các chuẩn mực giới ảnh hưởng như thế nào đến khả năng lao động toàn thời gian của phụ nữ18. Nhìn chung, với sự phong phú của dữ liệu từ WVS với hàng trăm nghìn người được chọn tham gia theo phương pháp chọn mẫu đại diện trên hơn 20 quốc gia, không có gì ngạc nhiên khi có nhiều nghiên cứu được công bố từ việc sử dụng nguồn dữ liệu này mặc dù nó rất phức tạp 19.

Dựa trên việc lấy mẫu ngẫu nhiên phân tầng kết hợp theo cụm đối với người lớn từ 18 tuổi trở lên đối với cuộc khảo sát thứ 76 (Wave 7) 20, bài viết khai thác phản hồi của 10.425 cá nhân đại diện thuộc sáu quốc gia Đông Nam Á đã được sử dụng trong phân tích này bao gồm Indonesia, Malaysia, Myanmar, Singapore, Thái Lan và Việt Nam. Dữ liệu trong nghiên cứu này chiếm 89% toàn bộ khách thể thuộc Đông Nam Á tham gia khảo sát, việc khảo sát 6/11 các quốc gia trong khu vực và kết luận mở rộng toàn khu hoàn toàn được ủng hộ cũng như được thực hiện trong một cuộc nghiên cứu trước đó về chủ đề tình dục đồng giới ở ASEAN 21.

Tiêu chí đo lường “Những giá trị khuyến khích trẻ cần có”

Dựa theo bộ câu hỏi của WVS, khái niệm này trong bài viết được hiểu là những giá trị, phẩm chất mà người tham gia cuộc khảo sát nhận định có hay không sự quan trọng đối với một số chiều kích đo lường được kết hợp trong một câu hỏi “Dưới đây là những phẩm chất mà trẻ nhỏ nên được khích lệ học hỏi. Theo anh/chị, những phẩm chất nào là quan trọng nhất?” với 11 chiều kích đưa ra đo lường bao gồm:

(1) Hành xử tốt

(2) Độc lập

(3) Làm việc chăm chỉ

(4) Có trách nhiệm

(5) Trí tưởng tượng

(6) Khoan dung và biết tôn trọng người khác

(7) Tiết kiệm, biết dành dụm tiền và nhiều thứ khác

(8) Có lòng quyết tâm, kiên trì

(9) Có tín ngưỡng tôn giáo

(10) Không ích kỷ

(11) Biết nghe lời

Mỗi khách thể khi tham gia khảo sát chỉ được trả lời tối đa 05 chiều kích bằng việc đánh vào ô “Có” và đánh vào ô “Không” đối với các chiều kích còn lại. Đối với tất cả các khảo sát của WVS tại Việt Nam, bản câu hỏi được sử dụng bằng tiếng Việt thay vì tiếng Anh, vì việc này giúp các câu hỏi sau khi đã dịch được đảm bảo tính tương đương về mặt khái niệm 21.

Ngoài ra, chúng tôi cũng tiến hành chuyển mã một số biến như biến “Tình trạng hôn nhân” thành ba phân tổ “Độc thân”, “Đã kết hôn/Sống thử”, “Đã ly hôn/ly thân/Góa”, biến “Có con hay chưa” thành năm phân tổ “Không có con”, “Có 1 con”, “Có 2 con”, “Có 3 con” và “Có 4 con trở lên” và biến “Khu vực khảo sát” với hai phân tổ “Thành thị” và “Nông thôn”. Mô tả về đặc trưng nhân khẩu học xã hội được trình bày ở bảng 1.

Thông qua dữ liệu ở Table 1, có thể thấy Indonesia là quốc gia có khách thể tham gia nhiều nhất khi chiếm gần 1/3 số lượng với 3200 người (30,7%), tiếp theo là Singapore với 2012 cá nhân chiếm 19,3%, 14,4% bao gồm 1500 người đến từ Thái Lan, Malaysia chiếm 12,6% khi có 1313 người tham gia khảo sát, cuối cùng là Myanmar và Việt Nam có đồng số nhân sự tham gia với 1200 người/quốc gia chiếm 11,5%. Tỉ lệ tham gia khảo sát ở thành thị và nông thôn cũng có sự khác biệt mặc dù không quá đáng kể, 5021 cá nhân được khảo sát ở khu vực thành thị chiếm 48,2% trong khi 51,8% còn lại là 5400 người ở nông thôn, có 4 người không đồng ý trả lời khu vực sống của họ. Về tình trạng hôn nhân, phần lớn khách thể khảo sát là người đã kết hôn hoặc trong tình trạng sống thử (71,4%) với 7447 người, 20,6% thuộc nhóm độc thân (2151 người) và chưa đến 8% bao gồm 827 người thuộc nhóm ly dị, ly thân và góa. Cuối cùng, những giá trị mà trẻ em khuyến khích nên học cũng được quan tâm. Hơn ¼ số người được khảo sát chưa có con (2741 người với 26,3%), đối với nhóm đã có con, phần lớn là gia đình có 2 con (2995 người với 28,7%), tiếp theo gia đình có 1 con (1755 người với 16,8%), 26% còn lại là gia đình có 3 con trở lên, trong đó nhóm có từ 4 con trở lên chiếm 11,2% với 1165 người.

Xử lý dữ liệu

Sau khi tiếp cận nguồn dữ liệu từ WVS, nhóm tác giả tiến hành xử lý bằng phần mềm SPSS phiên bản 26.0. Dựa trên bộ dữ liệu gốc, chúng tôi trích xuất dữ liệu được giới hạn trong phạm vi các quốc gia ở Đông Nam Á với mốc thời gian khảo sát là 2018 và 2020 bao gồm 06 quốc gia nói trên. Dữ liệu sau khi trích xuất về lần lượt được sử dụng bằng các bước:

1. Xoá bớt các biến số không dùng đến

2. Mã hoá lại (Recode) lại biến “Số con trong gia đình”

3. Thực hiện thống kê mô tả

4. Thực hiện kiểm định Chi-Square

Sau khi xử lý dữ liệu, bài viết sử dụng các kết quả được báo cáo từ các nghiên cứu đi trước thuộc cơ sở dữ liệu Scopus để đối chiếu cũng như biện luận thêm cho các phát hiện.

Những khuyến khích về giá trị xã hội cần có đối với trẻ em

Không thể bàn cãi rằng cha mẹ có vai trò quan trọng trong việc truyền tải các giá trị xã hội cho con cái. Tuy nhiên việc nghiên cứu mối quan hệ giữa việc tiếp thu giá trị và cách thức nuôi dạy con cái được đánh giá là một hướng nghiên cứu ít được quan tâm trong khoa học xã hội và nghiên cứu giáo dục 22. Các quan điểm trước đây cho rằng, khi cha mẹ đưa ra các quyết định với con cái, họ đã bị một chuẩn mực có sẵn chỉ rõ sẽ phải quyết định như thế nào, đặc biệt là những vấn đề liên quan đến sức khỏe và an toàn của trẻ nhỏ23. Những lập luận trên cho thấy nếu người lớn đánh giá những giá trị nào quan trọng đối với con họ, họ sẽ có xu hướng xã hội hóa con cái theo những giá trị xã hội mà họ đã đề cao.

Đối với trẻ em khu vực Đông Nam Á, dữ liệu ở Figure 1 cho thấy những trẻ em ‘Hành xử tốt’, ‘Có trách nhiệm’, ‘Khoan dung, biết tôn trọng người khác’, ‘Độc lập’ và ‘Làm việc chăm chỉ’ sẽ là những trẻ phù hợp với giá trị chung của xã hội tại ngày nay vì đây là 05 lý do được người tham gia khảo sát lựa chọn cao nhất. Lý giải cho luận điểm trên, có thể thấy trẻ em được kỳ vọng nhiều nhất là sẽ có những cư xử, hành xử tốt khi có đến 79,4% khách thể nhấn mạnh chủ đề này. Nhiều nghiên cứu chỉ ra việc trẻ em có lối hành xử tốt trong cuộc sống sẽ dẫn đến những thành công và tuân thủ các chuẩn mực xã hội24 cũng như những giá trị đạo đức của cả một dân tộc 25. Thêm vào đó, nghiên cứu đi trước cũng khuyến khích trẻ em nên được giáo dục có sự giao tiếp, hành xử tốt vì điều này làm cơ sở cho việc xây dựng xã hội tốt đẹp 26.

Xã hội với công nghệ hiện đại mở ra những cơ hội nhưng cũng đi kèm theo những rủi rokhông thể tránh khỏi. Thay vì đặt niềm tin vào thế hệ tương lai, đặc biệt là khả năng vượt trội của họ trong việc ứng phó với những hậu quả có thể xảy ra do hành động của thế hệ trước gây ra, trẻ em ngày nay được tin rằng cần được giáo dục theo hướng phải nhận thức được những kịch bản tồi tệ nhất xuất phát từ chính hành vi của mình và phải có chiến lược cư xử làm sao cho sự tồn tại trong tương lai của các cá nhân khác, cộng đồng hay thậm chí nhân loại không bị đe dọa27. Vì lẽ đó, trẻ em cũng cần được khuyến khích nên sống có trách nhiệm, trách nhiệm ở đây bao gồm đối với bản thân lẫn cộng đồng, một số học giả tin rằng trẻ em thường phải chịu một số trách nhiệm đối với phúc lợi của cha mẹ - người đã nuôi dưỡng chúng28. Các lập luận này nhằm cho việc giải thích có 69,1% đánh giá đây là giá trị quan trọng thứ hai. Đại dịch Covid-19 đã gây ra tổn thương toàn diện cho xã hội và cũng chính vì vậy, trách nhiệm cá nhân đã được đặt lên hàng đầu29. Sự tập trung vào việc khuyến khích trách nhiệm cá nhân và lòng vị tha được nhiều học giả tin rằng sẽ góp phần phòng chống các dịch bệnh thông qua truyền nhiễm30. Ngoài ra, nếu mọi trẻ em trong độ tuổi đến trường đều có tinh thần trách nhiệm can thiệp khi thấy bạn bè bị bắt nạn, điều này sẽ góp phần to lớn trong việc đẩy lùi nạn bạo lực học đường 31.

Không thể phủ nhận trẻ em cần phải hình thành đạo đức, tôn trọng người khác, bao dung. Ở giai đoạn đầu đời, độ tuổi mầm non được xem là độ tuổi nhạy cảm nhất với việc hình thành tính khoan dung của trẻ em32. Dữ liệu từ hình 1 cho thấy việc trẻ em nên ‘Khoan dung và biết cách tôn trọng người khác’ xếp quan trọng thứ 3 khi 54,3% khách thể đánh giá. Các nghiên cứu về lòng khoan dung đã chỉ ra rằng các xã hội có tinh thần khoan dung thường hoạt động tốt hơn so với những xã hội thiếu lòng khoan dung, cả về mặt kinh tế và xã hội33. Trong những năm gần đây, các nghiên cứu đã mạnh mẽ ủng hộ những kết quả tích cực của lòng khoan dung. Chẳng hạn như lòng khoan dung mang lại hạnh phúc cho người dân (dẫn theo5) và cũng góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế thông qua sự đổi mới và năng suất của nhóm dân tộc thiểu số bằng cách phân bổ lao động và nhân tài trong nước (dẫn theo5). Khoan dung hay tôn trọng người khác cũng được định nghĩa là sự cởi mở, toàn diện và đa dạng đối với mọi sắc tộc, chủng tộc và tầng lớp xã hội 34. Trong thời đại chủ nghĩa dân túy đang bành trướng ở phần lớn thế giới, sự khoan dung đượcđề cao. Sự khoan dung được cho là tài sản có giá trị trong bất kỳ xã hội nào vì nó dường như làm cho nền kinh tế hoạt động tốt hơn bằng cách cho phép sử dụng đầy đủ hơn tài năng con người. Ngoài ra, lòng khoan dung còn trang bị cho trẻ khả năng chịu đựng sự đa dạng, tương tác linh hoạt với những người khác biệt và có cơ hội thành công trong thế giới hội nhập này5. Lập luận của Sieben, I. (2017) thông qua nghiên cứu về di động xã hội cho thấy chỉ những trẻ em vốn có sự bất an, cô lập xã hội, căng thẳng và thất vọng thường sẽ ít ưa thích những phẩm chất hướng đến cộng đồng như lòng khoan dung và tôn trọng người khác 35. Ngoài ra, nếu muốn trẻ em xác định rõ và xây dựng bản thân thành một chủ thể dựa trên nhu cầu chung xã hội, các bậc cha mẹ nên chú ý cho con khi tham gia các hoạt động chung không chỉ tập trung vào việc trẻ có cơ hội vui chơi với tư cách cá nhân mà còn nên học cách tự lập và tôn trọng người khác 36. Thêm vào đó, đề cao sự đa dạng và biết cách tôn trọng người khác là giá trị mà trẻ nên được xã hội hoá khi còn ở trường vì đây là một trong sáu tiêu chí đo lường của quan điểm giáo dục vì sự phát triển bền vững37.

Cách đây gần 40 năm, các nghiên cứu cho rằng nếu ý thức về bản sắc được coi là những thay đổi đáng chú ý của tuổi thiếu niên thì khi bước vào độ tuổi thanh niên, thay vì tập trung ngay vào việc xác định mình là ai, mình tin tưởng vào điều gì và sẽ làm gì trong tương lai, các cá nhân chính thức tham gia vào việc thích ứng với những thay đổi về thể chất và nhận thức, trở thành những cá thể tự tin, học cách tự lập, phát triển mối quan hệ mới với những người cùng giới cũng như khám phá tình yêu và tình dục38. Nhiều năm trở lại đây, đã có những thay đổi đáng kể trong nhận thức về mặt trách nhiệm của cha mẹ đối với con cái đã trưởng thành cũng như những thay đổi trong sự hỗ trợ của cha mẹ, một trong số đó xu hướng nổi bật là để trẻ em phải tự lập về kinh tế khi rời khỏi nhà và cha mẹ không có nghĩa vụ phải giúp đỡ39. Tại Đông Nam Á, thông qua cuộc khảo sát, nghiên cứu nhận được hơn 50% sự đồng tình của người tham gia khảo sát cho rằng trẻ em thời đại ngày nay cần xây dựng tính độc lập và đây cũng là tiêu chí quan trọng thứ tư sau những khuyến khích cư xử tốt, có trách nhiệm, khoan dung – tôn trọng người khác. Mặc dù sự phát triển của trẻ nhỏ phụ thuộc rất lớn vào mức độ ấm áp, nhiệt tình, hữu ích từ môi trường mà cha mẹ tạo ra và hạnh phúc của trẻ thường được tối đa hóa khi cha mẹ hỗ trợ con cái hết mình song song với việc tránh những hình phạt khắc nghiệt40 nhưng nhìn chung trẻ em ở độ tuổi từ 6 đến 14 tuổi - giữa thời thơ ấu và đầu tuổi thiếu niên nên được khuyến khích trở nên có năng lực, độc lập, tự nhận thức vì đây là thời kỳ có những tiến bộ phát triển quan trọng giúp hình thành nhận thức về bản sắc của trẻ41. Nhiều nghiên cứu đã cảnh báo sự khuyến khích độc lập giữa cha mẹ và con nếu không duy trì đủ sẽ ảnh hưởng tiêu cực đến nỗi sợ và ức chế xã hội của trẻ trong những năm đầu đời 42. Nhìn về hướng tích cực, thúc đẩy tính độc lập đối với trẻ em cũng là một hình thức cha mẹ hỗ trợ quyền tự chủ cho con cái mình43.

Yếu tố cuối cùng được người khảo sát đánh giá cao (47% mẫu đánh giá), nằm trong tốp những giá trị trẻ em được khuyến khích cần có đó chính là sự làm việc chăm chỉ. Xu hướng gần đây cho thấy có sự gia tăng về niềm tin vào nhân tài ví dụ như làm việc chăm chỉ sẽ được đền đáp ở người trưởng thành, nếu một người làm việc với tất cả sự chăm chỉ thì điều này có liên hệ chặt chẽ với việc họ sẽ nỗ lực phấn đấu hết mình để đạt được những mục tiêu và vươn lên một địa vị cao hơn44. Bàn về những lợi ích của chăm chỉ, nghiên cứu tìm được sự ủng hộ khi công bố gần đây cho biết tỷ lệ trượt trong kỳ thi tổng kết cuối kỳ của các chuyên gia y tế ở Úc dù là ở bất kỳ chuyên ngành nào đều sẽ cải thiện nếu mọi ứng viên hiểu được chân lý ‘Không có gì thay thế được sự chăm chỉ’, điều này khuyến khích mọi cá nhân nên dành thời gian học tập chuyên sâu từ 1-1,5 năm để có sự chuẩn bị cho các kỳ thi 45. Một số học giả từ phương Đông cho rằng làm việc chăm chỉ là chưa đủ, nên khuyến khích trẻ vị thành niên làm việc chăm chỉ phải đi kèm với việc có mục tiêu rõ ràng, vì đây cũng là một trong các giá trị mà xã hội phương Đông như Việt Nam, Trung Quốc, Malaysia ám chỉ ý chí mạnh mẽ, lòng dũng cảm và sự can đảm cần có để vượt qua nghịch cảnh để gặt hái những mục tiêu quan trọng46. Làm việc chăm chỉ theo định hướng mục tiêu còn được xem là tư duy, khả năng vượt qua thử thách và chịu trách nhiệm để đạt được mục tiêu đó. Nhiều bậc cha mẹ, thầy cô, thậm chí là trẻ em đang độ tuổi đến trường coi đây là yếu tố thúc đẩy chính cho sự phát triển tích cực của thanh thiếu niên 47. Ngoài ra, làm việc chăm chỉ, kiên trì, trách nhiệm đi kèm với khả năng giải quyết các khó khăn cũng được xem là một trong các thành tố xác định thanh thiếu niên ngày nay có năng lực giải quyết các vấn đề phức tạp hay không48. Một khía cạnh khác, quyền tự quyết còn được xem là một khía cạnh quan trọng của tư duy phát triển của trẻ nhỏ và điều này sẽ bị hạn chế đáng kể nếu như trẻ em không được khuyến khích làm việc chăm chỉ 49. Không chỉ đối với trẻ em, người trưởng thành đã lập gia đình cũng được khuyên nhủ nên làm việc chăm chỉ vì điều này cùng với sự cam kết là hai tác động chính giúp các cặp vợ chồng đã có hôn nhân lâu dài quay trở lại cân bằng sau những thời điểm khó khăn vì lý do ngoại tình, áp lực con cái, sức khoẻ, tài chính và tổn tương trong cuộc hôn nhân của họ 50.

Mặc dù, yêu cầu từ WVS đối với khách thể tham gia khảo sát chỉ giới hạn 05 yếu tố mà họ cho rằng quan trọng nhất, tuy nhiên chúng tôi cũng tiến hành xem xét một yếu tố có phần tương đối mới đối với Việt Nam đó chính là chiều kích khuyến khích trẻ em nên ‘có tín ngưỡng tôn giáo’. Acevedo, G. A. cùng cộng sự (2015) chỉ ra rằng các các tín ngưỡng tôn giáo sẽ là các yếu tố dự báo tích cực mạnh mẽ vào sự tuân thủ quyền lực và cách cư xử tốt, nhưng có tương quan nghịch với trí tuệ, sự độc lập và trí tưởng tượng của trẻ vị thành niên 51. Không nằm trong tốp 5, tuy nhiên cũng vẫn có hơn 4700 người (tỉ lệ 45,2%, kém liền kề yếu tố trên hạng chỉ 1,8%) cho rằng trẻ em nên có ‘tín ngưỡng tôn giáo’. Đào sâu hơn, chúng tôi phát hiện ‘tín ngưỡng tôn giáo’ thường được khuyến khích đối với các gia đình di cư hay tị nạn ở phương Tây do việc này được cho là có tác động đến việc nuôi dạy con cái của cha mẹ nhập cư52 và là thế mạnh cũng như nguồn lực được trẻ em và gia đình tị nạn sử dụng để vượt qua tình trạng tái định cư, các yếu tố gây căng thẳng do tiếp biến văn hóa và tái định cư khi họ tự kiếm sống53.

Sự khác biệt dựa trên Nhân khẩu học xã hội